حکومت رضاشاه و «دستِ انگلیسی ها»!*

حکومت رضاشاه و «دستِ انگلیسی ها»!* 
به خاطره ی منوچهر فرهنگی

علی میرفطروس

آدینه  ۲۱ اسفند ۱٣٨٨ -  ۱۲ مارس ۲۰۱۰

   

* سیاست انگلیس و پادشاهی رضاشاه 
* نوشته ی دکتر هوشنگ صباحی 
* ترجمه ی پروانه ی ستاری 
* نشر گفتار 
* 366 صفحه 
* تهران، 1379 



* لورن (وزیر مختار وقت انگلیس در ایران): «رضاخان، میهن پرست تر از آن بود که    
    هرگز آلت دستی سرسپرده شود» 

* دکتر کاتوزیان پس از بررسی اسناد وزارت امورخارجه‍ی انگلیس معتقد است: 
   «بریتانیا نه نقشی در برآمدن رضا خان داشت و نه دخالتی در فرو افتادن احمد شاه» 

*** 
    ظهوررضاشاه،قدرت گیری و سپس حکومت 20سالهء وی، شاید مهمّ ترین مباحثه یا منازعهء سیاسی درتاریخ 80 سالهء اخیر ایران است. به جرأت می توان گفت که در تاریخ معاصر ایران، کمتر شخصیّتی را بتوان یافت که اینهمه دشمنی و دشنام را نصیب خود کرده باشد. با توجّه به اینکه رضاشاه را - به حق- می توان بنیانگذار «ایران نوین»نامید، حجم عظیم این دشنه ها و دشنام ها، شگفت انگیز و شگرف می نماید. این تنفّر سیاسی،اساساً از سوی حزب توده و نیز از سوی برخی گروه های سیاسی - مذهبی انتشار یافت که باحکومت رضا شاه، پایگاه حزبی وجایگاه اجتماعی خود را از دست داده بودند. اینک پس از گذشت 80 سال و با فروپاشی دیوارهای سیاسی - ایدئولوژیک و فرونشستن غبار های کینه و کدورت، می توان چهرهء رضا شاه را در«آئینه‍ی تاریخ » روشن تر دید و داوری منصفانه ای درباره‍ی وی داشت. 1 
       یکی از موضوعات مهم در پیدایش و قدرت گیری رضاشاه، اعتقاد به «انگلیسی بودن کودتای سوّم اسفند 1299و ظهوررضاخان» است. جدا از عوامل و احزابی که منبع انتشار چنین اعتقادی بودند، باید گفت که این اعتقاد، در عین حال، ناشی از وجود ِ «توهّم توطئه»در اذهان عموم ایرانیان بود که طی آن، «دست انگلیسی ها»را در سیاست ایران، دخیل و سرنوشت ساز می دانستند. بخاطر حضور قاطع دولت استعماری انگلیس در حیات سیاسی ایران ِعصر قاجارها، این اعتقاد اگرچه رنگی از حقیقت دارد، امّا ارتقای آن تا حد یک باور ِمطلق، نادرست و حتّی مخرّب می باشد. حداقل تأثیر مخرّبِ این توهّم، این است که ارادهء شخصیّت ها برای سوداها سیاسی و کسب قدرت را ضعیف یا خوار و بی مقدار می نماید، سریال درخشان «دائی جان ناپلئون» و این نظر که: «آنکس که آورده،خود می برَد»، نمایندهء این ضعف و زبونی است، در حالیکه می دانیم تاریخ ایران، سرشار از شخصیّت هائی است که از «سربازی» به «سرداری» رسیده اند. 

*** 

    در آ ن زمان، ایران، بین دو سنگ آسیاب قدرت های روس و انگلیس هر روز خُردتر و ضعیف تر شده بود، آنچنانکه یک روز، دولت روسیه فلان امتیاز را می گرفت و روز دیگر دولت انگلیس خواستار بهمان امتیاز و قرارداد بود. تقسیم ایران بین دو ابَر قدرت روس و انگلیس (در سالهای ١٩٠٧ و ١٩١٥) چیزی بنام ایران و ملت ایران باقی نگذاشته بود. انقلاب ١٩١٧ در روسیه و مسائل و مشکلات داخلی آن کشور، ایران را به «حیاط خلوت» یا مستعمره‍ی دولت انگلیس بدَل کرده بود بطوریکه در کنفرانس صلح پاریس ( ١٩١٩) برای اعاده‍ی استقلال و حفظ تمامیّت ارضی ایران و در مخالفت با سلطهء دولت انگلیس بر ایران، هیأت اعزامی ایران (باحضور محمّدعلی فروغی و مشاورالملک) را به کنفرانس راه ندادند.2 وضع بگونه ای بود که بقول وزیر مختار انگلیس: «ایران ملک متروکی بود که به حراج گذاشته شده بود و هر دولتی که پول بیشتری یا زور بیشتری داشت می توانست آنرا تصاحب کند» ... بی ثباتی های سیاسی و فقدان امنیِّت اجتماعی، باعث شده بود تا هر یک از سران ایلات و رجال سیاسی برای حفظ منافع و موقعیّت خویش و مصون ماندن از تعرّضات و تجاوزات رایج، خود را تحت الحمایه ی یکی از دو قدرت بزرگ (روس یا انگلیس) قرار دهند. رجال صدیق و موجّهی (مانند مشیرالدوله و مستوفی) نیز یا مجبور به مصالحه و مماشات بودند و یا ـ اساساً ـ از سرپرستی و مسئولیّت دولت ها استعفاء می دادند و سکوت می کردند. حد متوسّط دوام کابینه ها در این دوران، دو ـ سه ماه بود (تنها در ١٠ سال اول مشروطیّت، ٣٦ بار کابینه عوض شد!) این دوران تا ظهور رضاشاه را - بدرستی - می توان «عصر سقوط کابینه ها» نامید.3 

    در چنان شرایطی، قدرت گیری رضاشاه، از یکطرف، ناشی از اوضاع آشفته‍ی ایران و ناتوانی دولتمردان قاجار بود، و از سوی دیگر، ناشی از حمایت اکثر رهبران سیاسی و روشنفکران ترقّیخواه ایران از «شخصیّتی مقتدر». به عبارت دیگر: حمایت های مردمی و خصوصاً پشتیبانی عموم رهبران و روشنفکران ترقیخواه آن عصر (مانند سید احمد کسروی، عارف قزوینی، محمود افشار، علی دشتی، محمد تقی بهار، کاظم زاده ایرانشهر، ابراهیم پورداوود، محمد علی فروغی، علی اکبر سیاسی، ایرج میرزا، علی اکبر داور، سید حسن تقی زاده و سلیمان میرزا اسکندری (رهبر حزب سوسیالیست و پدر ِمعنوی حزب توده‍ی ایران) و تا مدتی نیز دکتر محمد مصدّق، زمینه ساز ِقدرت گیری «سردار سپه»بود. در این دوران، همه در انتظار یک «شهسوار ِ ناجی» بودند که آرامش و امنیّت را برقرار کند. ایرج میرزا، در همین زمان از اوضاع اجتماعی و سیاسی ایران چنین یاد کرده بود:          

         « زراعت نیست، صنعت نیست، ره نیست 
         امیدی جزبه سردار سپه نیست.» 

    محمدتقی بهار نیز با تأکید بر شرایط آشفته‍ی سیاسی و اوضاع فلاکت بار ِاقتصادی و خصوصاً فقدان آرامش و امنیّت اجتماعی، ضمن یادآوری و انتقاد از تنّزه طلبی های « رجال وجیه الملّه» می نویسد: 
       «... من از آن واقعه‍ی هرج و مرج ِ مملکت ( بعد از جنگ جهانی اوّل ) ... که هر دو ماه، دولتی به روی کار می آمد و می افتاد، و حزب بازی و فحّاشی و تهمت و ناسزاگوئیِ مخالفان مطلقِ هر چیز و هرکس، رواج کاملی یافته بود و نتیجه اش، ضعف حکومت مرکزی و قوّت یافتن راهزنان و یاغیان در اقصای کشور و هزاران مفاسد دیگر بود ... از آن اوقات حس کردم و (در این حس خود) تنها نبودم که، مملکت با این وضع علی التحقیق رو به ویرانی خواهد رفت ... معتقد شدم و در جریده‍ی «نوبهار» مکرّر نوشتم که باید یک حکومت مقتدر به روی کار آید ... باید حکومت مُشت و عدالت را که متکی به قانون و فضلیت باشد رواج داد ... دیکتاتور یا یک حکومت قوی یا هر چه ... در این فکر من تنها نبودم. این فکرِ طبقه‍ی با فکر و آشنا به وضعیّات آن روز بود، همه، این را می خواستند تا آنکه رضاخان پهلوی پیدا شد و من به مردِ تازه رسیده و شجاع و پرطاقت، اعتقادی شدید پیدا کردم ... » 4 

      رضا خان با هوشیاری سیاسی، استفاده ی مناسب از موقعیّت ها و بهره برداری از نیروهای سنّتی و مدرن جامعه، توانست عموم احزاب و نیروهای سیاسی ایران را به سوی خود جلب کند. 
      پیروزی بلشویک ها در روسیّه (1917) دولت انگلیس را از گسترش «وحشت سرخ» در جنبش های گیلان، آذربایجان و، خراسان و... هراسان ساخت، این جنبش ها باعث ترس دولت انگلیس در برباد رفتن ِ مناطق نفوذ آن کشور، خصوصاً در مناطق نفت خیز جنوب گردیده بود و رضا خان با دوراندیشی و واقع بینی توانست از این رقابت های موجود در جهت هدف های سیاسی خود استفاده کند. 


    پژوهش های اخیر، زوایای تاریک ِ چگونگی قدرت گیری رضا خان را آشکار می کنند و نشان می دهند که در کودتای سوّم اسفند 1299و روی کارآمدن رضاشاه، دولت انگلیس نه تنها نقشی نداشت، بلکه بسیاری از دولتمردان مهمّ انگلیس (مانند لرد کرزن، وزیر امور خارجه‍ی انگلیس) از وقوع کودتای رضاخان دچار حیرت شده بودند و لذا نمی دانستند که رهبران کودتا چه می خواهند و یا چه هدفی را دنبال می کنند. درباره‍ی «عدم مداخله‍ی واقعی انگلیس» در روی کار آمدن رضاشاه، جان فوران، فهرست بلندی از نظرات محقّقان خارجی را ارائه داده است.5 دکتر سیروس غنی نیز در تحقیق پُر ارج خود به این مسئله پرداخته است.6 دکترمحمّد علی همایون کاتوزیان نیز پس از بررسی اسناد وزارت امورخارجه‍ی انگلیس معتقد است: «بریتانیا نه نقشی در برآمدن رضا خان داشت و نه دخالتی در فرو افتادن احمد شاه»7 
    این پژوهش ها، نظریه ی «انگلیسی بودن رضا شاه» را قاطعانه رد می کنند، یکی از آخرین ِاین پژوهش ها، کتاب «سیاست انگلیس و پادشاهی رضاشاه»، نوشته ی دکتر هوشنگ صباحی است.8 این کتاب در واقع، رساله‍ی دکترای نویسنده در « مدرسه‍ی اقتصاد و علوم سیاسی لندن» است که با تکیه بر گزارش های رسمی مأموران انگلیسی و انبوهی از اسناد و مدارک جدید ِ وزارت امورخارجه و وزارت جنگ انگلیس تألیف شده است. 

نویسنده در بخش های اوّل تا سوم، با نشان دادن چگونگی تحکیم و تثبیت قدرت نظامی، مالی و سیاسی دولت انگلیس در ایران، از «دیپلماسی ارعاب»، «توسّل به زور» (صص31-95)، رقابت های دولت های روس و انگلیس فرانسه برای سلطه بر منطقه، پیدایش حضور آمریکا و انجام «توافق امپریالیستی                     (صص201-220) یاد می کند. 
    انقلاب روسیّه (1917) و پیشروی بلشویک ها و سلطه‍ی دوباره‍ی آنان بر نواحی قفقاز و سپس هجوم سربازان ارتش سرخ به بندر انزلی و «تأسیس جمهوری شورویِ ایران» در جنبش گیلان و تأثیر آن بر جنبش های آذربایجان، خراسان و ... باعث شد تا دولت انگلیس «احساس خطر»کند. بنابراین: 
با شکست طرح های سلطه جویانه ی دولت انگلیس درمنطقه، این کشور خود را - به ناچار- دربرابر ِ«راه سوم»ی دید که در حضور و اقتدار ِ شخصیّتی بنام «رضاخان میرپنج» (سرتیپ) تجلّی می یافت.
بنابر این: صعود برق آسای رضاخان از گمنامی به قدرت، بین فوریه و مه1921 (اسفند و خرداد 1299-1300)، مصادف با تضعیف قدرت سفارت انگلیس در تهران برای تأثیرگذاری بر مسیر حوادث و تا حدودی ناشی از آن بود. (ص223) 

واکنش انگلیسی ها در برابر ِ قدرت گیری رضا خان 

    بخش چهارم کتاب،با استناد به گزارش ها و مکاتبات وزارت امور خارجه‍ی انگلیس، ما را با «واکنش بریتانیا در برابر ِ به قدرت رسیدن رضا خان» آشنا می کند، از جمله: 
«رضاخان و بسیاری دیگر از افسران قزّاق، قویّاً، با تصمیم سیّد ضیاء (طباطبائی) مبنی بر استخدام افسران انگلیسی و تفویض قدرت اجرائی به آنان، مخالف بودند. رضاخان اظهار داشت که این کار «معادل ِفروختن ِ روح ملّت، یعنی ارتش، به خارجی هاست» (ص225) 
    وابسته ی نظامی انگلیس با اینکه اذعان داشت که رضاخان از نفوذ زیادی بر سربازان برخوردار است و شخصیّتی قوی و مصمّم دارد، امّا «او را به سبب بیسوادی و نداشتن دانش نظامی فراتر از میزان لازم برای صاحب منصبی ِ جزء دیویزیون قزّاق، برای این مقام، نامناسب می دانست». (ص225) 
    در اواسط ماه مه(اواخر اردیبهشت)سفارت انگلیس در ایران متوجّه شد که سقوط سیّد ضیاء طباطبائی نزدیک است. نگرانی مقامات انگلیسی - که گمان می کردند سفارت روسیّه در خفا به تشویق رضا خان و طرفدارانش پرداخته - رو به فزونی نهاد. سِرپرسی نورمن (وزیر مختار انگلیس در ایران) دست به کار شد تا رئیس الوزراء (سیّد ضیاء) را که چشم امیدش بود، نجات دهد، لیکن «مساعی مکرّر او درپایان دادن به توطئه علیه سیّد ضیاء به جائی نرسید» چون به گفته‍ی نورمن: «وزیرجنگ (رضاخان) دیگر از ما واهمه ندارد»، لذا: سفارت انگلیس دیگر قدرت روی کار آوردن و برکنار کردن ِکابینه ها را نداشت. (ص226) 
    نورمن از سقوط رئیس الوزراء (سیّد ضیاء) که «قدرت، شرافت و مساعی ِ سازنده اش بی نیاز از هرگونه ستایش» بود، ابراز تأسّف کرد (ص226)، ولی جرج چرچیل (کارشناس وزارت امورخارجه در امور ایران) همه چیز را زیر سر ِ وزیر مختار شوروی می دانست و نوشت: «ظاهراً رضاخان به دام ِدسیسه بازی های آقای روتشتاین (وزیر مختار شوروی در ایران) افتاده است»... اخراج غیرمنتظره و بی مقدّمه‍ی افسران انگلیسی از دیویزیون قزّاق و به ویژه، روابط ظاهراً خصوصی رضاخان با سفارت روسیّه، سبب شد که انگلیسی ها او را خطری برای نفوذشان در تهران تلّقی کنند. گهگاه به نظر ِ نورمن می رسید که رضاخان «کاملاً طرفدار روس ها»است و حتّی احتمال دارد که وزیرمختار شوروی با کمک وزیرجنگ (رضاخان) کابینه را سرنگون سازد تا کابینه ی «علناً خصمانه تری نسبت به دولت انگلیس و کاملآً سرسپرده ی روس ها» برسر ِکار آورَد... 
بنابراین: نورمن، قویّاً از وزرارت خارجه ی انگلیس خواست که هیچ گونه وامی به دولت ایران داده نشود تا رضاخان «کنارگذاشته شود». (ص227) 
    پیروزی قاطع رضاخان بر انقلابیّون گیلان، وجههء او را در نظر انگلیسی ها بالا بُرد و از این زمان دولت انگلیس کوشید تا با «شخصیّت خبیث رضاخان» کنار بیاید. عوامل دیگری نیز باعث شدند تا انگلیسی ها رضاخان را «به حساب بیاورند»، یکی از این عوامل این بود که رضا خان در فضائی سرشار از «ملّی گرائی رو به رشد» و در جوّی عمیقاً ضد انگلیسی و با وجود مخالفت انگلیسی ها به قدرت رسیده بود آنچنانکه آیرونساید نیز نوشته بود که افسران ایرانی در دیویزیون قزّاق، «مملوّ از احساسات ضدانگلیسی» هستند (ص94)، لذا به نظر ِسِرپرسی لورن (وزیر مختار جدید انگلیس در ایران): «بازگشت به سیاست مداخله در امور کشورهای دیگر که شرایط جنگی آن را میسّر ساخته بود، به وضوح، غیر ممکن است». در واقع، انگلیسی ها دیگر در موقعیّتی نبودند که نتیجه‍ی جنگ قدرت در تهران را تعیین کنند، لذا مجبور بودند خود را به گرفتن جانب برَنده (رضاخان) راضی کنند. لورن - بعدها- بخود بالید که او رضاخان را به عنوان «اسب برَنده در مسابقهء سیاسی، کمی پس از ورودش به تهران، شناسائی کرده است» و لذا، به وزارت امور خارجه ی انگلیس توصیه کرد تا برای اعاده ی وجهه و نفوذ انگلیس در ایران، تا حد ممکن در ارتباط با امور داخلی ایران، بی طرف بماند... برای زدودن خاطرات تلخ هفت سال گذشته در ذهن ایرانیان، «مقامات انگلیسی باید به زایل شدن نفوذ خود در ایران، رضایت دهند»... لُرد کرزن (وزیر امور خارجه ی مغرور انگلیس) از سیاست ِ«دخالت ممنوع»ِ لورن، دل ِخوشی نداشت، امّا مجبور بود آن را بپذیرد. هنگامی که کرزن اصرار کردکه «ایرانیان نباید خواهان کمک و مشورت ما باشند»، لورن پاسخ داد: «آنان هیچ یک را نمی خواهند». بنابراین: کرزن خود را با این امید که روزی ایرانیان «مجدّداً بر در ِ سفارت انگلیس خواهند کوفت» تسلّی داد. (ص232)                                                                
    بدین ترتیب، سرانجام، انگلیسی ها به سبب قطع امید کامل از طبقه ی حاکمه در تهران، ناچار شدند روی رضاخان حساب کنند. به عقیده ی لورن: عُمدتاً به سبب ظهور نامنتظر ِ شخصیّّتِ قدرتمندی چون رضاخان» بود که در پی ِ عقب نشینی قوای انگلیس، ایران به دامان هرج و مرج نیفتاده بود... کرزن، با حسرت و تلخکامی، احساس می کرد: «ازبی کفایتی ِبی مانند، علاج ناپذیر و غیرقابل تصوّر سیاستمداران ایران، رو دست خورده است»(ص233)... در چنین شرایطی، انگلیسی ها چاره ی دیگری نداشتند جز آنکه: «به تماشای ستاره ی رضاخان بنشینند»(ص235). لورن (وزیرمختار جدید انگلیس در ایران) امیدوار بود: با آنکه رضاخان «فردی مستقل»است، «فشار ِبی امان ِ شرایط» و به ویژه، دشمنی وی با بلشویسم، رضاخان را در نهایت «به اردوی ما» برانَد(236). با این حال، در سال 1301 (1922) اگر حق انتخابی بین رضاخان و شیخ خزعل وجود می داشت، هم لورن و هم لُرد کرزن، احتمالاً، شیخ خزعل را انتخاب می کردند، هرچند که لورن معتقد شده بود: با آنکه «رضاخان، میهن پرست تر از آن بود که هرگز آلت دستی سرسپرده شود»، امّا می توانست «دوستی بسیار مفید» بشمار آید.(ص243) با این وجود، وزیر امور خارجه ی انگلیس (لُرد کرزن) که ایران را ملک ‏شخصی خود می پنداشت، سیاست های رضاخان را مغایر با منافع دولت انگلیس می دانست و لذا در سال 1302 (1923) به لورن نوشت: «به نظر می رسد که رضاخان، مصمّم به دنبال کردن سیاست هائی است که من پیوسته آنها را تقبیح کرده ام. او باید تا به حال دانسته باشد که با مخالفت اعلیحضرت (انگلیس) روبرو خواهد شد»... جرج چرچیل (مسئول دائره ی ایران در وزارت امور خارجه ی انگلیس) نیز کم و بیش به همین انداره با سیاست های حکومت مرکزی رضاخان مخالف بود.                                                                                        
    در اکتبر 1923 (اوایل آبان1302) رضاخان، احمد شاه قاجار را وادار کرد تا او را به مقام رئیس الوزرائی منصوب کند. نقش لورن در این ماجرا، فراتر از یک «میانجی ِ بی میل» نبود، درحالیکه لُرد کرزن (وزیر امور خارجه ی انگلیس) هنوز رضاخان را «یک شخصیّت خبیث» می نامید. (ص227) 
    با وجود همصدائی ِ لورن با کنسول انگلیس در اهواز و تحریک سران ایلات لُر و بختیاری وخصوصاً شیخ خزعل برای برکناری یا سرنگونی«رضاخان ضد انگلیسی»، در سال 1303 (1925) به نظر ِ لورن چنین می رسید که «رضاخان شخصیّتی بزرگ تر از آن است که بتوان همانند رئیس الوزراءهای پیشین ازمسندقدرت به زیرش آورد» (ص255). آنچه که این نظر رابزودی در نزدِ کرزن و دیگران به یک «واقعیّت تلخ» بدَل ساخت، تصمیم ناگهانی و غیرمنتظره ی سرتیپ رضاخان و سرتیپ فضل الله زاهدی درحمله به خوزستان ِنفت خیز و سرکوب نیروهای شیخ خزعل (دست نشانده‍ی دولت انگلیس) بود، حمله ای که با کم ترین امکانات نظامی و تدارکاتی و با وجود خطرات فراوان، باعث شد تا پس از 12 ساعت نبرد سنگین و نابرابر، مهمّ ترین منطقه ی استراتژیک و اقتصادی دولت انگلیس در ایران، از چنگ عوامل انگلیس، آزاد و به آغوش میهن بازگردد ... 
* * * 
کتاب «سیاست انگلیس و پادشاهی رضاشاه»، با ترجمه ی خوب پروانه ی ستاری، در 366صفحه، از سوی نشر گفتار (تهران،1379)، منتشر شده است. 
پاریس،28 می 2008 
http://www.mirfetros.com 

پانویس ها: 
*به نقل از:یادنامه ی منوچهرفرهنگی،بکوشش دکتر فرهنگ مهر، نشرشرکت کتاب، لوس آنجلس، بهار 2009 
1-برای نگاهی دیگر درباره ی رضاشاه، نگاه کنیدبه: 
news.gooya.com 

2- در این باره نگاه کنید به گزارش ِ اندوهبار ِمحمّدعلی فروغی: مقالات فروغی، ج1، چاپ دوم، انتشارات توس، تهران، 1354، صص 61-79 
3- برخی منظره ها و مناظره های فکری در ایران امروز، علی میرفطروس، چاپ دوم، 2005، ص 35-36 
4- تاریخ مختصر احزاب سیاسی، محمدتقی بهار، ج1، تهران،١٣٥٧، صص ی و 100 
5- نگاه کنید به: مقاومت شکننده، ترجمه ی احمد تدیّن، چاپ دوم، انتشارات رسا، تهران،1377،ص 318 
6- نگاه کنید به: ایران؛ برآمدن رضاخان؛برافتادن قاجار و نقش انگلیسی ها، ترجمه ی حسن کامشاد، انتشارات نیلوفر، تهران، 1377، صص 167-183 و 198، 213، 216، 282-283، 289-294، 305 و ... 
7- نگاه کنید به: 
goftman.blogfa.com 

صف بندی های جنبش ملی اسلامی!

صف بندی های جنبش ملی اسلامی! 
دورانِ پسا رفسنجانی

محمد قراگوزلو

دوشنبه  ۲۷ دی ۱٣۹۵ -  ۱۶ ژانویه ۲۰۱۷

در آمد: مرگ "ناگهانی" رفسنجانی واکنش های متفاوتی را بر انگیخته است. واکنش هایی که در قالب مقاله و مصاحبه به تولید انبوه رسیده است. نگفته پیداست که تمام این واکنش ها و اساسا هر تحلیل و موضع گیری سیاسی منطبق بر منطقِ منافع طبقاتی افراد و گروه ها تبیین پذیر است. اگر این حکم ساده را بپذیریم آن گاه فهم چیستیِ اختصاصِ بی کم و کاست دو روزِ تمام از برنامه های خبری و تحلیلی بی بی سی به پوشش اخبار تحلیلیِ "مرگ آیت الله" چندان شگفت ناک نحواهد بود. چنان که از این منظر جانبداریِ ناشیانه ی این رسانه ی "بی طرف" از "ظرفیت های دموکراتیک" آیت الله نیز پدیده یی عادی تلقی خواهد شد. همان طور که دعوت از یک لشکر "تحلیل گر و کارشناس ارجمند" نیز به راحتی هضم خواهد شد و پاسخ های هیستریک کرباسچی – مهاجرانی نیز کسی را "سورپرایز" نحواهد کرد. اصولا فهم این نکته که اهالی "بسیار محترم و مودب و میهن دوست" Main Stream در چه شرایطی دست چرب خود را به سر تنابنده یی می کشند و برای رفع "اتهام" یک کمونیست – آن هم از نوع انقلابی و برانداز- به یک تازه سکولار شده ی نواندیش دینیِ موسوم به اکبر گنجی چه اندازه وقت مساوی به طرفین اختصاص می دهند؛ نیازمند تسلط به فنون "فهم متن" و تحصیل محصلات گادامر و هایدگر نیست. در نتیجه بدون سر به سر گذاشتن با "صاحب نظران" ارقه یی که تا همین نیم ساعت پیش وزیر و وکیل و سردبیر قدرت حاکم بوده اند و حالا از سیر تا پیاز اپوزیسیون چپ و راست را یک قلم به جیب زده اند و دو قورت و نیم شان هم باقی است لاجرعه می رویم سر اصل مطلب و از این جا شروع می کنیم که در مواجهه با مرگ آیت الله بیرون از روایت رسمی نظام سیاسی حاکم چند صف بندی مشخص شکل بسته است.

اول. بخش غالب که به غوغای غوکان مانسته است از بیخ و بن مدعی شدند که ناف تولد سیاسی آیت الله در 26 تیر 1388 و متعاقب صلات ظهر مصادف با نماز جمعه ی تهران بریده شده است. بر این اساس کلا شورش های ناشی از شروع نئولیبرالیزاسیون اقتصاد سیاسی کشور و به خاک سیاه نشاندن مردم زحمتکش در تاق نسیان گذاشته شد. مانندِ: فلاحیان دیدی ندیدی! به سان کم کردن روی عزت سحابی ایضا. ریگان و کنترا و مک فارلین همین طور و البته "اقتصاد صدقه یی" که نام دیگر چس مثقال حمایت دوزاری و نیم بند دولت است در قالب پرداخت سوبسیدهای چهل و پنج هزار تومانی که ارزش واقعی پولی آن به کمتر از 12 هزار تومان کاهش یافته؛ و شیفت "رایگان شدن آب و برق" به سمت " کارگران تنبل و تن پرور" و حراجِ "اقتصاد مالِ خر است" به نفع نظریه پردازان پاچه ورمالیده ی کارگزاران سازنده گی امثال مسعود نیلی و آخوندی که سوار بر استراتژی سیاسی "اقتصاد ما تقسیم فقر نیست" دست در دست نئولیبرالیسم جهانی مهلک ترین ضربه را به معاشِ طبقه ی کارگر وارد آوردند... در این قاب بسیار نفیس و شیک آیت الله مردی از جنس امیر کبیر نمایانده شد. و چرا که نه! نه مگر خود حضرتش نیز مکتوبی دارد به همین نام و تاریخ رحلتش نیز مصادف شده است با همین ایام و چندی پیش نیز اشکی ریخت روی همین بام!

دوم. دسته ی دیگر رفتند زیر علم و کتلی که مدعی بود آیت الله از همان اول و بدو خلقت دموکرات تشریف داشته اند، مخالف "جنگ جنگ تا پیروزی" بوده اند، قصد داشته اند یکی دو ماه بعد از 22 بهمن و افتادن آب از آسیاب کنار پیست اسکی دیزین و آبعلی بساط زبانم لال "نجس خوری" راه بیندازند و پس از سان دیدن از ارتش "حزب کمونیست" چین، کفش عسگراولادی و شرکای موتلفه را جفت کنند و با پیچیدن نسخه ی "استاد" دنگ شیائو پینگ پاشنه ی درهای اقتصاد دولتی را آزاد سازند و به کسب و کار رونقی بخشند و در ادامه ی برنامه ی مختل شده ی اعلیحضرت پهلوی اول پروژه ی متوقف شده ی مدرنیزاسیون کشور را بر محور "توسعه اقتصادی" و از طریق سد سازی و مسدود سازی راه تنفس مخالفان ادامه دهند و دریغا که "نگذاشتند" و اگر می گذاشتند که آیت الله - و در این کانتکست "اکبرشاه" مانند حسنی مبارک کسوت مادام العمری ریاست جمهوری را می پوشیدند – چنان که استاد مهاجرانیِ "لیبرالِ مخالف خشونت" در هفته نامه ی "بهمن" توصیه فرموده بودند – اینک ایران اگر ژاپن اسلامی نمی شد مالزی ماهاتیر محمد که می شد. دست کم اندونزی که می شد. وجه تشابهی هم داشت با کمونیست کشی همتای اندونزیایی اش! بالاخره اگر ریخت و پاشی هم در زمان صدارت آیت الله صورت گرفته – که بر منکرش لعنت – چنان که خود آیت الله فرموده بودند "از تبعات و ملزومات و حاشیه های توسعه اقتصادی" بوده است!

سوم. جماعت دیگری با نفی این روایت تک خطی ناگهان کشف کردند که حیات سیاسی آیت الله را باید به دو برهه تقسیم کرد. نیمی از شکل بندی "جنبش سبز" به بعد و حمایت های مستقیم ایشان از آقایان موسوی و کروبی و در کنار "مردم" ایستادن و تبدیل شدن به خانواده یی که هم به دخترش فحاشی می شنود، هم اعضای خانواده اش "زندانی سیاسی" می شوند و هم مانند دیگران با سپاه و احمدی نژاد و شورای نگهبان زاویه پیدا می کند و سر انجام کار به جایی می رسد که رهبر جواب تلفن اش را نمی دهد و بالاخره صلاحیت اش برای ریاست جمهوری هم رد می شود. دوران بعد از انقلاب بهمن تا خرداد 88 ناگهان به زیر فرش رفت و لقب "عالیجناب سرخپوش" سخاوتمندانه پس گرفته شد تا در تلفیقی ناشیانه از تئوری های هایک – پوپر به مدد کاتالیزور آیت الله نایینی و تنبیه الامه یبوست روند ادغام در سرمایه داری غرب تسهیل شود! این روایت که به نوعی "گفتمان حاکم" بر جنبش اصلاح طلبان دولتی و اپوزیسیون جریان ملی اسلامی نیز هست گاه پایش را تا دوم خرداد نیز دراز می کند و آیت الله را پدر اصلاح طلبی معاصر می داند و به نقش او در زدن زیر آب ناطق نوری و مخالفت با تقلب در انتخابات دوم خرداد 76 اشاره می کند و علاوه بر تمام القاب رسمی و غیر رسمی منصب غیر تشریفاتی "رئیس جمهور ساز" را نیز پیشِ مقدم مبارک آیت الله ذبح می فرماید. و در همین راستا خاتمی و گروه اش را چنان مرهون و مدیون آیت الله می کند که بهزاد نبوی عصا زنان به تشییع پیکر آیت الله می شتابد. نه مگر آگر آیت الله نبود خاتمی هم نبود و مجلس ششم "مجاهدین انقلاب اسلامی پرور" هم نبود و جریان اعتدال روحانی – نوبخت 3 درصد بیشتر رای نداشت و حالا به جای روحانی یک فرد جنگجو به نام جلیلی یا سردار شهردار دکتر قالیباف رییس جمهور شده بود و اینک ایران نه بنگلادش که سوریه و لیبی شده بود! بالاخره ساختن "دو تا رئیس جمهور" کار هر کسی نیست که!
در جمع بندی نهایی و به لحاظِ خاستگاه و منافع طبقاتی تمام گرایش های پیش گفته با هر درجه یی از اختلاف نظر و کمیت و مشارکت در قدرت سیاسی حاکم و یا حضور در حاشیه ی حکومت و ایفای نقش "اپوزیسیون" مدارا جو و طرفدار گذار مسالمت آمیز "دموکراتیک" از "لویاتان" به "جامعه ی مدنی" در یک جبهه می ایستند.

چهارم. "رادیکال" ترین طیف این دسته ها به لحاظ اجتماعی منافع طبقاتی آن بخش از مردمی را نماینده گی می کند که به دلایل مختلف اقتصادی و سیاسی و به ویژه از نظر تحدید آزادی های فردی و فرهنگی از نظام حاکم ناراضی است اما با خوش بینی تمام ایجاد تحولات اجتماعی را از درون صندوق های رای دنبال می کند. کسانی که خود را نه با تاسیس وزارت اطلاعات و فرمانداری مهاباد بل که با استادی دانشگاه و تدریس هابرماس و رورتی تعریف می کنند. گرایش ظاهرا متشکل این طیف را باید در جبهه ی مشارکت و متحدان ملی مذهبی اش سراغ گرفت. خطوط میانی و بالایی خرده بورژوازی تا لایه هایی از آن بحش بورژوازی که به دلیل یکه تازی سپاه و مقامات امنیتی بازار ارز و زمین و نفت و گاز و بورس را به رقیب باخته اند.

پنجم. لایه ی "پیشرو" این طیف را باید در میان آن دسته از گرایش های ظاهرا چپی پیدا کرد که بعد از فروپاشی دیوار برلین ناگهان از خواب غفلت پریده و به کشف کشاف "ناکارآمدی سوسیالیسم" نائل آمده؛ سوسیال دموکرات و جمهوری خواه شده؛ به مبارزه ی دموکراتیک و مسالمت آمیز برای گذار از دیکتاتوری ولایت فقیه روی آورده و بدون آن که زیر فشار لاجوردی ندامت نامه بنویسد، به برتری کینز و وبر بر مارکس و لنین پی برده و حسابی جنتلمن شده است. اگر چه خود را مخالف بازار آزاد و سرمایه داری نشان می دهد و گاه از رزالوکزامبورگ علیه لنین فاکت می آورد اما نهایت افق اش تا نوک دماغ والرشتاین می رسد، اوج رادیکالیسم نقدش به "نولیبرالیسم" از قد و قواره ی نائومی کلاین بالاتر نمی رود، دوران انقلاب های ضدکاپیتالیستی را تمام شده می داند و برای سرمایه داری شاد و مهار شده احترام ویژه یی قائل است. مدار جامعه شناسی اش با فوکو و بارت بسته شده است و بی آن که تظاهر به کشیدن ناز "بورژوازی ملی" کند، تمام دغدغه اش رکود تولید ملی و فرار و اعتصاب سرمایه است و فزونیِ واردات و رونق اجناس "بنجل" چینی! برای این طیف همپوشانی با اکبر گنجیِ برگزیده ی موسسه ی کیتو و فریدمن بر تمام کمونیست ها ترجیح دارد. این طیفی است که تصمیم گرفته فقط نیمه ی "پر لیوان" را مشاهده کند و بر عملکرد آیت الله تا مطلع عروج احمدی نژاد چشم بپوشد و ببخشد و فراموش کند حتا! وجه مشترک این هواداران پرو پا قرص "سوسیالیسم ملی" را می توان ضمن حفظ مرزبندی با گرایش های بازار آزادی جنبش سبز در متن منشوری سراغ گرفت که از سوی پنجاه و چند استاد جامعه شناسی در حمایت از کمپین موسوی طراحی شد.

ششم. واضح است که من بیش و پیش از این که به گرایش های نظری این طیف وارد شوم به فعالیت جنبشی این طیف گسترده متمرکز شده ام. می خواهم بگویم که مستقل از یک سری خرده ملاحظات و نقدهای پیشینی و پسینی، آیت الله مدار اصلی و ثقل مرکزی جنبشی است که با حضور طیف ها و لایه های متنوع و به قول خودشان "رنگین کمانی"ِ پیش گفته شکل بسته است. جنبشی که اگر چه بدون حضور مادی آیت الله ممکن است کمی تا حدودی به عقب رانده شود اما به نظر می رسد که در یک دهه ی گذشته این جنبش عرصه های مرکزی و راست سپهر اجتماعی کشور را قبضه کرده است. 

هفتم. راست ترین بخش این جنبش خود به لایه های بسیار متنوعی تقسیم می شود که از گرایش سنتی موتلفه یی مانند غفوری فرد تا افرادی از روحانیت مبارز و راست پرنفوذ میانه مانند علی لاریجانی در کنار گروه "اعتدال و توسعه" روحانی – نوبخت و اتاق بازرگانی نهاوندی شرکا را در بر می گیرد. طیف مرکزی و حکومتی این جریان با خاتمی و موسوی نماینده گی می شود و طیف راست آن با روحانی و ناطق! متحدان بیرونی و برون مرزی شان نیز چنان که گفته شد از طیف های مختلف معطوف به "دموکراسی خواهی" شکل بسته است. چنین به نظر می رسد که تشییع جنازه ی "میلیونیِ" آیت الله و جدال آماری پیرامون کمیتی که قرار است در نخستین تحول بعدی کیفیت آفرین باشد، یکی از محورهای مشترک این جنبش است. باهوده است که یکی از "صاحب نظران" این جنبش در آخرین ارزیابی تاریخی خود ابراز لحیه فرموده اند "تشییع پیکر آیت الله هاشمی، مصداق یکی از کنش های تقویت کننده سرمایه ی اجتماعی است و می توان از این ظرفیت برای حل مشکلات اقتصادی- اجتماعی پیش رو استفاده کرد." بالاخره آن تنابنده یی که وسط خیابان "یاحسین میرحسین" می گوید که نمی تواند "ظرفیت" های برآمده از "تشییع آیت الله" را به عنوان "کنشی" در "تقویت سرمایه اجتماعی" به کار بندد و "مشکلات اقتصادی-اجتماعی پیش رو" را حل کند! آن گونه که فی المثل متحدانِ "سوسیالیست" این جنبش بعد از شیفت دو خرداد و اصلاحات نخست به "دوران طلایی" و سپس به "اعتدال و تدبیر" و تبدیل "دموکراتیزاسیون" هانتینگتون به نرمالیزاسیونِ حجاریان با کیمیای تجربیات آکادمی های امنیتی به "سرمایه اجتماعی" این جنبش افزوده اند. چنان که در بزنگاه های سیاسی مانند انتخابات و دوقطبی های رایج بد و بدتر همیشه سر و کله ی این "سوسیالیست"های "دموکرات" و "مدنی" در متن این جنبش ملی اسلامی پیدا شده و نشان داده چون مخالف جنگ است، پس طرفدار برجام است و لاجرم هواخواه پراتیسین های پیشبرنده ی برجام. دکتر ظریف او را و جنبش اش را به مصدق پیوند زده است و از آن جا که سخت ضد "امپریالیسم" و مخالف خونی آمریکا نیز هست ناگزیر کشته مرده ی ژنرال سلیمانی و حسن نصرالله شده است که توانسته اند در کنار ارتش سکولار اسد و فدراسیون روسیه ی پوتین تروریسم و ارتجاع عربستان و ترکیه را نفله کنند.

هشتم. با وجودی که آیت الله را از منظر اتخاذ برنامه های "نولیبرال" و تسلیم مطلق به سیاست های "تعدیلی" صندوق بین المللی پول و بازکردن لگام بازار نقد می کند اما زمانی که وارد حساب و کتاب های دقیق مالی می شود و برای دستمزد کارگران چرتکه می اندازد، حتا یک گام نیز از محجوب و جلودارزاده عقب تر می ایستد و به کارگران هشدار می دهد که اقتصاد کشور توان پرداخت دستمزدهای مبتنی بر خط فقر – نه بیشتر- را ندارد. خانه ی کارگر را– که از دستاوردهای آیت الله است- با نماینده گان پارلمانترش به رسمیت می شناسد و برای رسیدن به دستمزد معمول و اصلاح معقول قانون کار – چنان که نه سیخ کارگر بسوزد نه کباب کارفرما- با اعضای "محترم" شورای سه جانبه مشورت می کند و از توکلی می خواهد که در مبارزه با فساد "مارکسیست"ها را یاری رساند!! 

نهم. غرض نگارنده از این روده درازی تبیین موقعیت سیاسی جبهه یی است که با تمام تفاوت هایش زیر پرچم آیت الله تداعی و جمع می شود. این جنبه از ظرفیت و "سرمایه اجتماعیِ" متکی به "حضور معنوی" آیت الله که بعد از چرخش او به سمت اصلاحات در یک دهه ی گذشته حرف اول جنبش ملی اسلامی را زده است در میان ارزیابی و تحلیل چپ سوسیالیست از مرگ آیت الله غایب است. البته می توان چرخش آیت الله به سمت اردوی اصلاحات را به این شکل تصحیح کرد که فی الواقع بعد از عروج احمدی نژاد و قبضه ی تمام عیار قدرت سیاسی اقتصادی از سوی طیف نظامی امنیتی جنبش ملی اسلامیِ اصلاح طلبی گام به گام عقب نشسته و از آن "رادیکالیسمی" که فی المثل در ماجرای قتل های سیاسی پاییز 77 و تیر 78 علیه نهادهای نظامی و امنیتی به کار بسته بود سرانجام به جایی رسیده که کاندیدای مطلوب و محبوبش شده است جناب دری نجف آبادی و ری شهری! به این اعتبار می توان گفت که جنبش اصلاحات در هر عقب نشینی یک گام به آغوش آیت الله نزدیک تر شده است. تا آن جا که در نهایت انتخابات خبرگان و مجلس شورای اسلامی 95 اصلاح طلبان و جنبش ملی اسلامی را در وجود آیت الله ذوب کرده است!

دهم. واقعیت این است که ارزیابی چپ سوسیالیست از مرگ آیت الله به یک سلسله "تحلیل" های افشاگرانه ی مبتنی بر سابقه ی سیاسی – به طور مشخص نقش او در ترور و قتل مخالفان- و گاه رویکرد اقتصادی او محدود مانده است. البته این تحلیل ها در مقابل تهاجم جریان اصلی به منظور باژگونه سازی حقیقت لازم و با توجه به محدودیت رسانه یی چپ ای بسا نابسنده نیز هست. منتها مساله ی اصلی شناخت نقش و جایگاه آیت الله در متن جنبش ملی اسلامی با توجه به یارگیری های این جنبش در یازده سال اخیر است. همان طور که باید به دقت وارد این مقوله شد که در غیاب آیت الله جنبش یاد شده در کدام بستر سیاسی به حیات خود ادامه خواهد داد و صف بندی های اعضای اصلی (اصلاح طلبان حکومتی در کنار اعتدالیون) و حاشیه یی آن ( لیبرال ها، سوسیال دموکرات ها و جمهوری خواهان و اصلاح طلبان رانده شده از قدرت) به چه شکل در خواهد آمد.

یازدهم. شکی نیست با و تا وجود جامعه ی سرمایه داری تنها سوژه ی رادیکال؛ موثر و تعیین کننده در تحولات اجتماعی عمیق به سود اکثریت مطلق جامعه، کماکان پرولتاریا و طبقه ی کارگر خواهد بود. اما در شرایط کنونی کشور و تا آینده یی قابل پیش بینی که پرولتاریا از حزب پیشتاز و تشکل سراسری و توده یی خود محروم است، ارزیابی توان عملیاتی جنبش ملی اسلامی به خصوص هنگام تعمیق بحران های حکومتی و به هم خوردن توازن قوا به سود پایینی ها، یک اولویت اساسی برای پیشروان چپ تلقی می شود. 

دوازدهم. با توجه به این که یک طیف اصلی و مهم این جنبش نقش خود را با مشارکت در انتخابات حکومتی ایفا می کند و تا حدقابل تاملی اهل لابی و زد و بند با نظام سیاسی حاکم است و با توجه به نقش کاتالیزوری آیت الله در سنگین کردن کفه ی چانه زنی به سود این طیف، مساله این است در غیاب آیت الله این رسالت تا کجا و کی روی زمین خواهد ماند. گرچه در آخرین انتخابات ریاست جمهوری شخص آیت الله از فیلتر نظام سیاسی حاکم و شورای نگهبانش عبور نکرد و در انتخابات خبرگان نیز نتوانست چهره ی محبوب جنبش ملی اسلامی ("علامه" حسن خمینی) را وارد مجلس مشورتی انتخاب رهبری آینده کند، اما با این همه و چنان که گفتیم نقش آیت الله در پیروزی روحانی و شکل گیری فراکسیون با نفوذی از هوادارانش در شورای اسلامی انکار ناپذیر است.

سیزدهم. در غیاب آیت الله که تلویحا به ماجرای "فتنه" یا "خواص بی بصیرت" نسبت داده می شد، بی شک محمد خاتمی و چند نفر دیگر گزینه ی اصلی پیشبرد وظایف او هستند. خاتمی اما خود صریحا یکی از سران "فتنه" است و اگر بتواند برای شرکت در جشن تولد همشیره زاده از منزل خارج شود باری مطلقا در کریدورهای قدرت راهی نخواهد داشت. تکلیف موسوی و کروبی هم که اساسا سران اصلی "فتنه" هستند، روشن است. افرادی مانند ناطق ممکن است بتوانند در چینش یکی دو معاون استاندار و فرماندار امضای نافذی داشته باشند اما نه در بالا از قدرت نافذی برخوردارند و نه در متن جنبش ملی اسلامی پذیرفته شده هستند. حتا راست های این طیف مانند کارگزاران که فرزندان مستقیم آیت الله محسوب می شوند با ناطق رابطه چندان حسنه یی ندارند. به این اعتبار می توان صندلی پدر خوانده گی جنبش ملی اسلامی را تا اطلاع ثانوی خالی گذاشت.

چهاردهم. در داخل و متن نظام نیز استراتژی این خط سیاسی برای پیشبرد پروژه ی ادغام در سرمایه داری غرب و نرمالیزاسیون مناسبات با آمریکا فعلا قفل خواهد کرد. روحانی بدون رفسنجانی از توان لازم برای فشار گذاشتن به نظام سیاسی حاکم به منظور بازکردن درهای سرمایه ی غربی بی بهره است. در نتیجه بعد از این از توان چانه زنی دولت روحانی نیز کاسته خواهد شد.

پانزدهم. محافظه کارانِ متکی به نیروهای نظامی و امنیتی در حال حاضر فاقد یک چهره ی سیاسی شناخته شده و کریزماتیک در سطح عمومی هستند. چهره یی که بتواند به عنوان یک رقیب جدی عرصه ی انتخابات آینده را بر روحانی تنگ کند. در نتیجه همان قدر که شایعه ی رد صلاحیت روحانی مهمل است، امکان یک دوره یی شدن ریاست جمهوری اسلامی نیز تا حدودی دور است. 

شانزدهم. تضعیف قدرت چانه زنی و مانوور روحانی و متحدانِ ملی اسلامی اش البته که دست جناح نظامی امنیتی را در صف بندی های درونی نظام حاکم بالاتر خواهد برد اما چنین فرایندی به مفهوم تحکیم بیشتر و تقویت نظام سیاسی حاکم نخواهد بود. دولت بورژوایی هر چه قدر که طیف ها و لایه های بیشتری از طبقه ی خود را نماینده گی کند با ثبات تر خواهد بود. به این ترتیب تضعیف و حذف تدریجی نزدیکان آیت الله بر خلاف خوشحالی های افراد و جریان های محافظه کار در آینده به سود حکومت آنان نخواهد بود.

هفدهم. از دوم خرداد 76 به اعتبار فعالیت مستقیم آیت الله فضای انتخابات به شدت دو قطبی شده بود و هر چند این دو قطبی سازی ها در مواردی مانند برهه یی از مجلس ششم و دولت اول خاتمی و به خصوص تحولات پساانتخاباتی 88 رخنه های عمیقی در نظام سیاسی حاکم ایجاد کرد و نقاط آسیب پذیرآن را نشان داد اما در عین حال به اعتبار همین دو قطبی سازی ها و استقبال مردم از صندوق های رای و اقبال به گزینه ی "بد" در مقابل "بدتر"؛ نظام سیاسی حاکم توانست به یمن بازی با آمار و رقص در زمین درصد مشارکت از مشروعیت ملی خود دفاع کند. بعد از آیت الله و با توجه به محصور بودن موسوی و کروبی و محدودیت های خاتمی و فقدان پایگاه اجتماعی روحانی؛ چنین دو قطبی سازی هایی به ساده گی شکل نخواهد بست و در نتیجه از اقبال عمومی به صندوق رای کاسته خواهد شد.

هجدهم. دانشگاه آزاد اسلامی نماد و نمونه ی تمام عیار کالایی کردن آموزش عالی ست. علاوه بر نیروی انسانی قابل تامل سرمایه ی موجود دانشگاه بیش از شصت میلیارد دلار است. جناح آیت الله که این دانشگاه را ملک طلق خود می داند و یک بار با سماجت احمدی نژاد موقتا و به مدت کوتاه آن را به رقیب وانهاده است، در آینده و بدون وجود آیت الله در دفاع از این مایملک – که با پول شهریه ی مردم کارگر و زحمتکش به هوا رفته – به خنس خواهد خورد. میرزاده و پیش از او جاسبی کارمندان گوش به فرمان آیت الله بودند و هستند و هیچکدام در نظام سیاسی حاکم جایگاه ویژه یی ندارند. وجود"علامه" حسن خمینی در هیات امنای این دانشگاه نیز برگ برنده یی برای ایشان نیست. در نتیجه زمین پهناور و چرب و چیلی دانشگاه به زودی محل حمله یی جدید خواهد بود. 

نوزدهم. برجام نتیجه و ماحصل توافق نخبه گان نظام سیاسی حاکم است و دولت روحانی و وزارت خارجه اش فقط بازوهای عملیاتی پیش برنده و مذاکره کننده هستند و همان طور که خود روحانی نیز بارها گفته تمام جزییات برجام با نظر رهبری نظام توافق شده است. فارغ از هیستری های مقطعی ترامپ بعید به نظر می رسد که در اساس و کلیات پیشبرد برجام خللی به وجود آید. با و بی آیت الله نظام سیاسی حاکم در سیاست خارجی کلان معطوف به نقطه ی دیگری است که در موقع لزوم حتا تلفن او را نیز جواب نمی داده است. برجام قبل از روحانی شروع شده و بدون او و حامی اصلی اش نیز در صورت لزوم ادامه خواهد داشت.

بیستم. تمکین بخش های وسیعی از تشکل های اصلاح طلب به نظرات آیت الله، از یک سو دست روحانی را برای مانوور سیاسی باز می گذاشت و از سوی دیگر مانع از تعرض طیف های "رادیکال" این جناح به روحانی می شد. در غیاب آیت الله، روحانی مهم ترین حامی خود را در میان اصلاح طلبان "رادیکال" از دست داده است. در نتیجه این طیف برای حمایت از روحانی به باج گیری بیشتر روی خواهد آورد و به یک مفهوم از این منظر شکاف در اتحاد میان سه گروه "مشارکت- کارگزاران و اعتدال و توسعه" تشدید خواهد شد.

بیست و یکم. مستقل از تعداد کمی مشایعت کننده گان جسد آیت الله و مستقل از اهداف سیاسی آن جماعت و مستقل از این که سازمانده اصلی آن مراسم نظام سیاسی حاکم بوده، مساله به ساده گی این است که جنبش ملی اسلامی به عنوان یک جبهه ی اصلی در مناقشات آینده ی سیاسی کماکان نقش فعال ایفا خواهد کرد. نقشی که یک روز با رنگ سبز عملی می شود روز دیگر با بنفش و فردا با پرچمی دیگر. سرمایه داری ایران نمی تواند برای همیشه در شرایط برزخی کنونی روند انباشت را سازمان دهد. این شرایط لاجرم باید به نفع یک موقعیت باثبات، معقول، معتدل و منطبق با استانداردهای جهانی متحول شود. هر قدر هم که سهم سرمایه گذاری در ایران در متن سرمایه گذاری جهانی ناچیز باشد، بازار ایران باید اوضاع گیج کننده ی فعلی را پشت سر بگذارد. برای کشیدن رس نیروی کار ارزان این سرمایه داری باید شفاف، پاسخ گو و "دموکرات" شود. این که چنین امری ممکن است یا نه مقوله ی دیگری است. جنبش ملی اسلامی حالا بدون آیت الله باید تکلیف خود را با نحوه ی پیشبرد و تحقق این استراتژی روشن کند!

شنبه. 25 دی ماه 1395. قزوین
محمد قراگوزلو
[e-mail] 

حشره‌ای به نام دونالد ترامپ نامگذاری شد

زیست‌شناسان یک گونه جدید حشره را به نام دونالد ترامپ، رئیس جمهوری منتخب آمریکا، نامگذاری کرده‌اند.

وازریک نازاری، زیست شناس کانادایی، در مقاله‌ای در یک نشریه جانورشناسی گزارش کرده است که اخیر گونه‌ای از شاپرک (یا بید) را شناسایی کرده که تا پیش از این به عنوان گونه جدیدی از این حشره شناسایی نشده بود. او برای این شاپرک نام لاتینی Neopalpa donaltrumpi را انتخاب و ثبت کرده است.

این زیست شناس در مقاله خود در نشریه علمی زوکیز ZooKeys نوشته است که این گونه جدید را هنگام  بررسی شاپرک‌های گردآوری شده در مراکز علمی در کانادا و آمریکا مشاهده کرد و با بررسی دقیق آنها نتیجه گرفت که گونه جدیدی از شاپرک را شناسایی کرده است.

زیستگاه شاپرک دونالد ترامپ منطقه‌ای واقع در جنوب کالیفرنیا تا منطقه باخا کالیفرنیا در مکزیک است، یعنی همان محلی که آقای ترامپ گفته در نظر دارد در آن دیوار مرزی معروف خود را احداث کند.

عرض بال‌های این شاپرک حدود یک سانتیمتر و طول بدن او در هم همین حدود است و بین جنس نر و ماده آن تفاوت چندانی از این نظر وجود ندارد. مشخصه دیگر این شاپرک، شکل عجیب آلت تناسلی جنس نر آن است.

کاشف این شاپرک گفته است که علت انتخاب نام رئیس جمهوری منتخب آمریکا برای این گونه جدید شکل ظاهری سر این حشره است که وضعیت چینش پولک‌های آن به آرایش و رنگ موی آقای ترامپ بی شباهت نیست.

این نخستین جانوری است که نام دونالد ترامپ بر آن گذاشته می‌شود.

معمولا گونه‌های جدید جانداران به نام کاشف آنها نامیده می شود هر چند گذاشتن اسامی دیگران، به خصوص مشاهیر روی جانوران و گیاهان تازه کشف شده یا پرورش یافته هم رواج داشته است. به خصوص نامیدن انواع گل به نام بانوان سرشناس معمول بوده که به عنوان نمونه می‌توان به دو نوع گل رز اشاره کرد که به نام الیزابت دوم، ملکه بریتانیا، و فرح پهلوی، شهبانوی سابق ایران نامگذاری شده است.

ماه گذشته، نشریه زوکیز گزارشی را در مورد شناسایی یک نوع ماهی بومی در هاوایی منتشر کرد که برای آن نام "اوباما" انتخاب شده بود. تا کنون هفت گونه جانوری به نام باراک اوباما نامگذاری شده است.

چندی پیش هم برخی رسانه‌ها تصویری از لارو نوعی شاپرک کمیاب را منتشر کردند که شباهت حیرت آوری به موی سر آقای ترامپ داشت.

قوم گرایی یا ریختن آب در آسیاب دشمن!

قوم گرایی یا ریختن آب در آسیاب دشمن!

زهرا داور

در هفته گذشته دولت یازدهم اقدام به انتشار منشور حقوق شهروندی کرد و با این اقدام خود تلاش جدیدی را برای آگاه سازی جامعه نسبت به حقوق خود و دیگران کلید زد. در این بین یکی از مهم ترین حقوق مطرح در منشور اشاره شده و نیز شعارهای انتخابی رئیس جمهور رسیدگی ویژه به حقوق و آسیب های اجتماعی زنان بود؛ موضوعی که با گذشت سه سال کارشناسان معتقدند نه تنها شرایطش بهتر نشده، بلکه نسبت به گذشته بدتر هم شده است.

اگرچه نزدیک به نیمی از جامعه کشور را زنان تشکیل می دهند و این گروه بزرگ جامعه نیز همانند مردان از حقوق برابر در زمینه های مختلف برخوردار هستند، اما بررسی میدانی وضعیت اجتماعی زنان نشان از حساسیت بیشتر آنها در برابر آسیب های اجتماعی و لزوم رسیدگی همه جانبه به این آسیب ها دارد.

در جمهوری اسلامی ایران و با پیروزی انقلاب اسلامی نگاه و رویکرد حاکم به زنان به کلی تغییر کرد و مشارکت سیاسی و اجتماعی آنها در جامعه افزایش یافت.

بازبینی قانون اساسی و اندیشه های بنیانگذار انقلاب حاکی از توجه ویژه به جایگاه زنان و لزوم افزایش رفاه آنان و کاهش آسیب های اجتماعی آنان می دهد.

با اینحال اکنون و پس از گذشت نزدیک به چهار دهه از انقلاب مطالعات میدانی نه تنها کاهش آسیب های اجتماعی حوزه زنان نظیر اعتیاد، بیکاری، مطلقه شدن، کارتن خوابی و... را نمی دهد بلکه در برخی موارد آمار نگران کننده ای هم در این رابطه منشتر می شود.

برای بررسی همه جانبه حقوق و آسیب های اجتماعی حوزه زنان با «زهرا داور» کارشناس مسائل حقوقی زنان و نائب رئیس انجمن ایرانی مطالعات زنان گفت و گویی داشتیم، که مشروح آن در ادامه می آید.

-خانم داور با سلام و تشکر به خاطر وقتی که در اختیار «تابناک» قرار دادید، لطفاً برای شروع در مورد نقش وجایگاه زنان پس از انقلاب اسلامی و در دولت های مختلف نظرتان را بفرمایید؟

این سوال شما خودش می تواند موضوع یک رساله دکتری و یا پایان نامه کارشناسی ارشد باشد چرا که از گستردگی زیادی برخوردار است و تاکنون نیز به صورت دقیق به آن پرداخته نشده است.

وقتی شما در مورد حقوق زنان در کشور صحبت می کنید، باید نگاهتان را مشخص کنید که آیا به زنان به عنوان یک شهروند دارای حقوق شهروندی نگاه می کنید یا به آنها به عنوان ابزار مشارکت سیاسی چشم دوخته اید؟ اگر این نگاه مشخص شود، بسیاری از مسائل خود به خود روشن خواهد شد.

اگرچه در ابتدای انقلاب اسلامی امام خمینی (ره) جرقه تحول در نگاه به زنان را کلید زد و آن جمله معروف« از دامن زن، مرد به معراج می رسد» را فرمودند اما اکنون شرایط، شرایط مناسبی برای زنان نیست.

ما در شرایط کنونی جدا از نگاه و رویکرد امام راحل، نگاه مقام معظم رهبری و قانون اساسی را نیز داریم که بر اساس آنها جایگاه زن، یک جایگاه مترقی و ارزشمند است اما با این جود در طول این سال ها نگاه مسئولینی که در یک دوره چهار ساله یا هشت ساله متولی امور شدند، تا حدود زیادی با آن شاخص ها متفاوت بوده است.

بعد  از انقلاب اسلامی نگاه امام خمینی (ره) توانست تا حد زیادی در بحث امور زنان و جایگاه آنها تحول ایجاد کند ولی آنچه دولت مردان را به سمت جایگاه واقعی زنان هدایت می کند، تا حد زیادی به عملکرد خود زنان نیز وابسته است که در تثبیت و تقویت جایگاه زنان چه می کنند.

-در قانون اساسی به حقوق زنان و جایگاه آنها چگونه نگاه شده است؟

اگر بخواهیم حقوق زنان را به صورت واقعی بررسی کنیم باید به اصل 21 قانون اساسی مراجعه کنیم و در این اصل حقوق زنان را مشاهده کنیم.

در اولین بند این قانون به حقوق زنان از جمله رشد شخصیت و احیای حقوق مادی و معنوی زنان اشاره شده و این موضوع به خوبی تشریح شده است.

بر همین اساس به نظر من مواد قانون اساسی، دیدگاه امام راحل و مقام معظم رهبری را باید محور قرار داد  و عملکرد مسئولان را بر اساس آن مورد ارزیابی قرار داد و مقایسه کرد.

-دولت یازدهم دز زمان انتخابات ریاست جمهوری سال 92 شعارهای و وعده های انتخاباتی زیادی را در حوزه زنان مطرح کرد که تحقق همه آنها نوعی تحول در زندگی جامعه زنان کشور خواهد بود، شما نگاه و عملکرد این دولت را در این زمینه چگونه می بینید؟

در دولت یازدهم و به رغم همه تبلیغاتی که به نفع زنان می شود، آنچه در واقع شاهد آن هستیم افزایش آسیب های اجتماعی در حوزه زنان است. شما امروز بر اساس گفته های خود مسئولان افزایش زنان معتاد، افزایش جمعیت زنان کارتن خواب، افزایش نرخ بیکاری زنان، افزایش آمار زنان سرپرست خانوار و نیز افزایش زنان مطلقه است. 

همه این موارد از جمله آسیب های اجتماعی حوزه زنان است که از گذشته وجود داشته و در این چند سال اخیر افزایش چشم گیر داشته است.

صحبت های من بر اساس گفته های معاون رئیس جمهور در حوزه زنان و خانواده است که ضمن اشاره به این آسیب ها از افزایش زنان تحصیلکرده بیکار هم خبر می دهد.

برای اینکه عملکرد دولت یازدهم در حوزه زنان را بررسی کنید، باید طرح ها و برنامه های مسئولان برای زنان را مورد بازبینی قرار دهید. این دولت از ابتدا طرح های بنیادین و ارزشمندی مثل تأمین امنیت اجتماعی زنان و کودکان و طرح تاب آوری را مطرح و دنبال کردند اما به رغم گذشت سه سال هنوز این دو طرح به سر انجام مشخصی نرسیده اند.

-یکی از وعده های انتخاباتی دولت یازدهم موضوع امنیت اجتماعی زنان بود، به صورت مشخص در این رابطه بفرمایید که چه تحولی صورت گرفته است؟

بله اتفاقاً روی این لایحه خیلی هم مانور دادند و حرف زده شد. این لایحه از جمله وعده های انتخاباتی آقای روحانی بود که باید الان بررسی کنیم به چه نتیجه ای رسیده است. آخرین خبری که من دارم این است که در این لایحه 10 قانون وجود دارد که شامل قانون مجازات اسلامی می شود و از سوی دولت به مجلس ارسال شده ولی هنوز کامل نشده و به سرانجام مشخصی نرسیده است.

-جدا از امنیت اجتماعی که اتفاقاً موضوع بسیار مهمی هم هست، یکی دیگر از شعارهای داده شده تشکیل وزاتخانه زنان و خانواده بود، که البته محقق نشد. بفرمایید اصولاً برای تحقق نیازهای زنان نیاز به چنین اقدامی هست یا خیر؟

ببینید یک موقع هست که ما می خواهیم حرکت های نمایشی و تبلیغاتی انجام دهیم و یک موقع هست که بر اساس شاخص های بین المللی و استاندارد به دنبال ایجاد تحول در جامعه و افزایش رفاه زنان هستیم. بین این دو موضوع تفاوت وجود دارد و باید این تفاوت را همه درک کنند.

زمانی یک نهاد دولتی می تواند در انجام رسالت های خود موفق باشد که افراد مسئول در آن متخصص، واقف به همه جزئیات موضوع و افراد متعهدی باشند.

شما بحث وزارت خانه زنان را مطرح کردید، من می خواهم برای پاسخ بهتر به این سئوال به تعداد نمایندگان زن این دوره مجلس شورای اسلامی  اشاره کنم.

بعد از انتخابات بسیاری از بانوان جامعه با اشاره به افزایش بی سابقه تعداد زنان در مجلس آن را یک توفیق تصور کردند ولی اکنون پس از گذشت زمان می توان پرسید که این تعداد زن نماینده، چه کارایی مشخصی در پیگیری حقوق زنان داشته اند و آنها چند طرح ویژه و کاربردی به مجلس داده یا تصویب کرده اند.

نمایشی رفتار کردن همین است که گفتم یعنی اگر نصف نمایندگان مجلس هم زن باشند، عملاً تا زمانی که تخصص و کارایی و تعهد نباشد، بی فایده است.

در کشور سوئد زمانی که زنان توانستند در یکی از دوره های انتخابات مجلس، بالاترین جمعیت را کسب کنند از فرصت استفاده کردند و یک قانون تصویب کردند که بر اساس آن روسپی گری جرم محسوب می شد. این طرح آنها در آن زمان بزرگ ترین خدمت به جامعه زنان کشور سوئد بود که حاصل کار جمعی زنان نماینده مجلس آن کشور بود.

-شما راهکار خروج از این تهدیدهای موجود در حوزه زنان را چه می دانید؟

من معتقدم راهکار خروج از مشکل تحول در نگاه است و مادامی که این نگاه تغییر نکند، آسیب های اجتماعی حوزه زنان مثل بیکاری، طلاق، زنان سرپرست خانوار، زنان کارتن خواب و در جامعه وجود خواهد داشت. گواه آنکه هم اینک بر اساس گفته خود مسئولان هر ساعت در کشور 19 طلاق رخ می دهد و به این ترتیب به زنان بی سرپرست یا سرپرست خانوار افزوده می شود. سئوال اینکه راهکار مسئولان برای حل این مشکلات چیست؟

-یکی دیگر از وعده های دولت یازدهم ارائه تسهیلات ویژه برای بیمه زنان خانه دار بود، این وعده به کجا رسید؟

بیمه زنان خانه دار برای دولت بار مالی دارد، مسئولان برای خوب جلوه دادن خود و حضور موفق در رقابت های انتخاباتی و کسب رأی از این صحبت ها زیاد می کنند ولی در مقام عمل ما دچار نقص هستیم.

در قرآن کریم صریح آمده است که «افوا بالعهود و افو بالعقود» اما این وعده مسئولان هم بخاطر بار مالی شدید و تأمین نشدن منابع مالی عملیاتی نشد.

بیمه زنان خانه دار از دولت قبل طرح و آغاز شد و قرار بود در این دولت با توجه به وعده های داده شده به سرانجام مشخصی برسد اما ما که در انجمن مطالعات زنان هستیم هم نمی دانیم این طرح در چه مرحله ای قرار دارد و چیزی که هست اینکه طرح برای دولت بار مالی دارد و انجام دادن آن کار سختی نیست.

-پس اینکه در حال حاضر بسیاری از مراکز بیمه ردیف بیمه ای تحت عنوان زنان خانه دار دارند، شامل برآمده از وعده انتخاباتی دولت نیست؟

خیر، همه می توانند به عنوان خویش فرما به مراکز بیمه مراجعه و مثل هر شرایط دیگری که شهروندان خانه، ماشین، مهریه و ... خود را بیمه می کنند، زنان خانه دار هم باید با پرداخت حق بیمه مشخص خود را بیمه کنند اما این موضوع با وعده ای که دولت داد و بنا بود بر اساس آن زنان خانه دار مثل کارمندان دولت بیمه شود، بسیار متفاوت است.

-با تشکر از وقتی که در اختیار «تابناک» قرار دادید، به عنوان سوال آخر بفرمایید، به نظر شما پیگیری حقوق زنان از چه مسیرهای می تواند انجام شود و نتیجه بخش باشد؟

به نظر من این مسائل نیاز به پیگیری های حقوقی خود شهروندان از مسیر صحیح آن دارد. ما در شرایطی هستیم که دولت منشور حقوق شهروندی را تنظیم و منتشر کرده است و بر اساس این منشور شهروندان می توانند ضمن آگاهی از حقوق قانونی خود نسبت به تحقق و مطالبه گری آنها از طریق قوای سه گانه اقدام کنند.

* نایب رئیس انجمن ایرانی مطالعات زنان

دعوا بر سر قدرت و ثروت است

دعوا بر سر قدرت و ثروت است

دکتر محمدابراهیم مداحی

وزارت بهداشت و درمان در دوران سید حسن قاضی‌زاده هاشمی سیاست های عجیبی در پیش گرفته که عمدتاً متمرکز بر افزایش بودجه و قدرت این مجموعه آموزشی است. در سال های گذشته همواره این پرسش مطرح بود که چرا باید رشته های پزشکی از وزارت آموزش عالی منفک باشد و توسط وزارت بهداشت آموزش داده شوند؟ مگر سایر رشته های تخصصی توسط وزارتخانه های تخصصی آموزش داده می شوند؟

 

این انحصار سال به سال رو به فزونی گذاشت و در نهایت با دستور رئیس جمهور در بهار امسال، وزارت بهداشت توسط قلمروش را یک بار دیگر توسعه دهد و قرار شد آموزش رشته‌های مرتبط با سلامت به وزارت بهداشت منتقل شود. روانشناسی که دهه متمادی در دانشگاه های معتبر کشور تدریس می شد، با چنین حکمی به زیرمجموعه آموزشی وزارت بهداشت و درمان منتقل شد؛ رویکردی که البته با واکنش مثبتی از سوی اساتید و دانشجویان این حوزه همراه نبود.

 

پیش از این دکتر محمد علی مظاهری، رئیس دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی دانشگاه شهید بهشتی ضمن انتقاد از انتقال رشته روانشناسی بالینی به وزارت بهداشت، اظهار کرد: «اساتید و دانشجویان گروه‌های روانشناسی دانشگاه‌ها، پژوهشکده‌های خانواده و علوم شناختی دانشگاه‌های معتبر به شیوه‌های مختلفی از جمله حاضر نشدن در سر کلاس‌ها و تجمع اعتراض خود را به انتقال رشته روانشناسی بالینی به وزارت بهداشت اعلام کردند.در واقع انتقال این رشته به وزارت بهداشت نوعی تجزیه علم روانشناسی است و این تصمیم بیانگر نهایت ناآشنایی مسئولان با علم روانشناسی و بر هم زدن یکپارچگی این علم است.»

 

سایر اساتید برجسته نیز انتقادهای شدیدی نسبت به این رفتار عجیب وزارت بهداشت و درمان داشتند که در سطح رسانه ها منعکس شده است. در همین راستا دکتر محمدابراهیم مداحی که طراح و بنیانگذار سازمان نظام روانشناسی جمهوری اسلامی ایران در مجلس شورای اسلامی بوده، در گفت و گویی با «تابناک» به بیان جزئیات این ماجرا پرداخته است.

 

آقای دکتر مداحی نظر شما در خصوص بحث انتقال گرایش های بالینی، سلامت و خانواده به وزارت بهداشت که اخیرا بسیار مورد نقد و اعتراض صاحب نظران و دانشجویان روانشناسی قرار گرفته است، چیست؟

البته این موضوع که امروز شما داغ می بینید، بنده سال 1377 یعنی 18 سال پیش با پوست و گوشت و استخوان خود لمس کردم، و متوجه شدم اراده پزشکی کشور و تفکرات نظام پزشکی چگونه است. در آن زمان بنده به عنوان نماینده مجلس و طراح و بنیان گذار سازمان نظام روانشناسی و مشاوره، عدله ها و استدلال های جامعه پزشکی را در مخالفت با طرح تشکیل این سازمان شنیدم. اما آنچه که آن روزها دوستان مطرح می کردند با آنچه که این روزها مطرح می کنند متفاوت بود.

 

در آن زمان نمی گفتند استاندارد روانشناسی بالینی و سلامت در وزارت علوم پایین است و به این دلیل می بایست زیر نظر وزارت بهداشت قرار گیرد. در آن زمان تنها این اعتقاد وجود داشت که تنها یک نهاد متولی درمان است و آن هم وزارت بهداشت و به تبع آن سازمان نظام پزشکی است و هیچکس حق ورود در این مبحث را ندارد و رهبر تیم درمان نیز پزشکان هستند.

این استدلال ها را شما می توانید در مشروح مذاکراتی که در کمیسیون های مجلس در همان سال ها انجام می شد، پیگیری نمایید. اینکه امروز می شنویم که استانداردها پایین آمده است یک حرف واقعی نیست در واقع می توان گفت زیر این حرف، حرف های واقعی تری وجود دارد که معمولا هم امروز بیان نمی شود. 

من از گوشه و کنار بسیار می شنوم که اینطور استدلال می شود که ما می خواهیم کیفیت را بالا ببریم، اما این ظاهر قضیه است.

ببینید اگر قرار باشد که این رشته بنا به هر دلیل تفکیک شود، می بایست مبنایی برای این کار وجود داشته باشد. یا مبنا تجارب سایر کشورهاست یا مبنا سازمان های تخصصی این حوزه است یا نهایتا کار کارشناسی. می خواهم عرض کنم که در هر 3 زمینه این کار غلط است.

در وهله اول و از جهت کار کارشناسی، اینکه یک وزیر محترمی نامه ای به رئیس جمهور محترم می نویسد و ایشان هم می فرمایند بلافاصله اقدام شود، این فارغ از کار کارشناسی شده است. قطعا این موضوع می بایست می رفت در شورای انقلاب فرهنگی، در کمیسیون ها و کمیته های تخصصی و در مورد آن بحث می شد و سپس موافقین و مخالفین،  نظرات خود را ارائه می کردند و در نتیجه یک تصمیم کارشناسی شده گرفته شده  و نهایتا اعلام می شد. در حالیکه یک تشکل مهندسی شده ای را به عنوان کمیته مشترک میان وزارت علوم و وزارت بهداشت، طراحی می کنند که افراد صاحب نظر یا مخالفین هم در آنجا فراخوان نمی شوند و یا در جریان قرار نمی گیرند.

 

پس این نشان می دهد نمی توان اسم کارشناسی را روی این بحث گذاشت و بعد هم اگر قرار است ما یک کار کارشناسی انجام دهیم لازم است آن را در یک فرآیند بررسی نماییم و ببینیم نتیجه، آثار و تبعات آن چیست و براساس خیلی موارد تصمیم گرفته و انجام دهیم. اگر قرار است در این مورد کارشناسی صورت گیرد می بایست به نقطه صفر بازگشت، در دانشکده ها، دانشگاه ها، گروههای روانشناسی و مشاوره و ... .بررسی هایی صورت بگیرد و سپس در کمیته ای که همه صاحب نظران امکان حضور و اظهار نظر داشته باشند مطرح و در نهایت تصویب شود. شما می بینید که این فرآیند اصلا اتفاق نیافتاده، کاملا حکومتی و مخفیانه و طوری که کسی حق اظهار نظر نداشته باشد، مطرح شده است.

در وهله دوم اگر بگوییم مبنای این کار انجمن های تخصصی هستند، در این صورت شما را ارجاع می دهم به انجمن روانشناسان آمریکا ((APA  که در واقع می توان از آن به عنوان لوکوموتیو حرکت روانشناسی در دنیا و یک مرجع معتبر یاد کرد.  APA روانشناسی را با 52 زیرگروه و همه زیرگروه ها را در یک خانواده تعریف کرده است. از جمله روانشناسی بالینی، روانشناسی سلامت، روانشناسی صنعتی و ... .  به عبارت دیگر روانشناسی را به عنوان تنه درخت و این 52 حوزه را به عنوان شاخه های آن معرفی کرده است. بنابراین بالاترین مرجع تخصصی روانشناسی با اسناد موجود، اینگونه در مورد روانشناسی می گوید. حرف من این است اگر در APA دیدید که روانشناسی سلامت یا بالینی از مجموعه روانشناسی جدا شده و در جای دیگری قرار گرفته است، خوب به آن استناد کنید و بگویید بر این اساس ماهم این کار را کردیم.پس همانطور که می بینید مراجع تخصصی هم چنین تقسیم بندی تصنعی و غیرکارشناسی را به هیچ وجه برنمی تابند. 

برویم سراغ مرحله سوم یعنی تجارب سایر کشورها، الگویی که در حال حاضر کشور ما وجود دارد متاسفانه  در هیچ کجای دنیا دیده نمی شود. در برهه ای به خاطر شرایط جنگی و مصلحت زمان، تشخیص داده شد که رشته های پزشکی زیر نظر وزارت بهداشت قرار بگیرند. اما باید بدانیم در هیچ کجای دنیا نه تنها رشته های روانشناسی بالینی و سلامت بلکه پزشکی هم زیر نظر وزارت بهداشت نیست.

 یک کشور را معرفی کنید، از پیشرفته ترین تا عقب مانده ترین آن ها و معلوم کنید که در این کشور این رشته ها پزشکی است و زیر نظر بهداشت قرار گرفته است و اینها غیر پزشکی اند و زیر نظر وزارت علوم!

در واقع با این استدلال باید بگوییم رشته حقوق هم برود زیر نظر دادگستری، رشته های مهندسی برود زیر نظر وزارت راه و شهرسازی و الی آخر. اگر قرار باشد هر نهاد و وزارتخانه ای رشته مرتبط را زیر نظر خود ببرد، اساسا چه نیازی به وزارت علوم هست؟ وزارت علوم را منحل کنیم!

نه تنها تجارب دنیا هم چنین تفکیکی را برنمی تابد بلکه حتی در تشکل های داخل کشورمان هم چنین چیزی وجود ندارد. برای مثال ما در مجلس شورای اسلامی، تنها یک کمیسیون آموزش داریم، در این کمیسیون هم آموزش پزشکی، مهندسی و ... جدا نشده اند و در نهاردهای دیگری چون شورایعالی انقلاب فرهنگی و ...

این نشان می دهد که این موضوع حتی در سطح کلان هم غیرمعمول است. شاید 30 سال پیش و به ضرورت زمان جنگ این تفکیک صورت گرفته اما امروز همچین ضرورتی وجود ندارد. تعداد بیشماری مراکز درمانی پزشکی غیر دولتی با خدمات بهتر از مراکز دولتی وجود دارند که مردم از اینها سرویس می گیرند و ضریب اشغال تخت هم مشکلی ندارد. بنابراین امروز لزومی ندارد حتی آموزش پزشکی در اختیار وزارت بهداشت باشد و باید به وزارت علوم بازگردد. 


جایی در بحث پیشین اشاره کردید که نیت صرفا افزایش کیفیت اموزشی نیست، اگر دلایل دیگری جز این وجود دارد کمی توضیح می دهید؟

بگذارید اینطور شروع کنم، شاید این سوال پیش بیاید که چرا این دوستان تا این اندازه برای انجام این کار انگیزه دارند. درست است که شعارها افزایش کیفیت و ارتقاء استانداردها است اما حقیقت این نیست. این ها همه شعار است. پس نیت پشت قضیه چیست؟ اولا در سیستم درمان و پزشکی کشور ما، قدرت در درجه اول در دست داروسازان است و آنها هستند که تعیین و تکلیف می کنند و در درجه بعدی این قدرت دست پزشکان است. واضح است که قدرت هرکجا باشد ثروت نیز همانجاست. 

زمانی که به پارادایم جدید نگاه می کنیم متوجه می شویم که اقبال مردم به دارو درمانی کاهش یافته است. درست است زمانی همه به دنبال دارو بودند و تصور عمومی اینگونه بود که اگر پزشکی داروی زیاد بدهد، پزشک خوبی است اما امروز قضیه برعکس شده است. نه مردم طالب داروهای شیمیایی هستند و نه پزشکان چنین اعتقادی دارندحتی در داروخانه ها غرفه های داروهای گیاهی بیشتر از داروهای شیمیایی شده است. در پارادایم جدید، هدف این است که مشکلات روحی و روانی، با مسائل غیر داروئی حل شوند.

عده ای از پزشکان ما متوجه شدند که قدرت و ثروت در آینده نزدیک در جایی دیگری رقم خواهد خورد و ازسویی  دیگر شاهد این هستیم که امروز رشته روانشناسی یکی از پر داوطلب ترین رشته های دانشگاهی است و دلیل آن هم این است که مطالبه مردم به سمت خدمات سلامت روان سوق پیدا کرده است.

نیت اصلی بحث کیفیت نیست، بحث این است که اگر قرار است مطالبات آینده جامعه، حول محور امور روانشناختی و مسائل غیر داروئی باشد پس این ابزار قدرت و ثروت است  و اگر در دست خانواده پزشکان قرار نگیرد آنها در درجه بعدی قرار خواهند گرفت، در نتیجه با شعارهای زیبا و فریبنده می خواهند گرایش های بالینی و سلامت را در اختیار بگیرند و در نتیجه محوریت قدرت و ثروت را در اختیار خود داشته باشند. 

ما می گوییم حرف شما قبول که می خواهید کیفیت را افزایش دهید، اما سوال اینجاست، با کدام استاد و با کدام فضای آموزشی؟ مگر امکانات اموزشی دارید؟ البته نمی خواهم بگویم ضعف در سیستم وزارت علوم نداریم، بله اینجا هم اشکالاتی وجود دارد برای مثال زمانی که دانشگاه های مختلف بدون استاد و بدون کیفیت آموزشی، در حد وسیعی شروع به جذب دانشجو می کنند، ایراد وارد است. ما باید مسئله را حل کنیم یعنی شروع کنیم به بالابردن استانداردهای وزارت علوم ، استانداردهای دانشگاه آزاد و ...

یا اینطور نباشد که در حجم بالا دانشجو بگیریم در حالی که امکانات نباشد. این انتقاد وارد است اما برای حل مشکل ما باید مسئله را حل کنیم یا صورت مسئله را پاک کنیم؟

حتی سازمان نظام وظیفه دارد خیلی از این دانشگاه ها را در لیست سیاه خود قرار دهد و به آنها پروانه و مجوز ندهد. یا برای مثال  اعلام کند دانشگاه فلان از نظر ما صلاحیت اخذ پروانه را ندارد. مشکلات را می توان حل کرد اما اینکه بیاییم و با شعار افزایش کیفیت بخواهیم دست به تفکیک بزنیم درست نیست. 

جامعه محترم پزشکی من با سران شما صحبت می کنم، من که شما را 18 سال پیش تجربه کرده ام و استدلال های شما را در مجلس، از تریبون مخالفان تشکیل سازمان نظام روانشناسی شنیده ام. شما حرف تان این بود که درمان یک متولی دارد اما امروز که درمان تنها به بعد جسمانی محدود نشده است! درمان اجتماعی است، روانشناختی است، جسمانی است، فرهنگی است، تجربی است. درمان امروز در 5 حوزه تعریف می شود نه فقط در حوزه جسم و بدن.  چرا شما فکر می کنید مسئول درمان کشورید؟ شما فقط در حوزه جسمانی مسئول درمان هستید. اگر کسی آمد و در حوزه جسمی رقیب شما شد، کار غیر قانونی کرده است و همینطور هم اگر شما بروید و در حوزه روانشناختی مداخله کنید، کار غیر قانونی کرده اید. اگر قرار باشد شما درمان آسیب های اجتماعی را انجام دهید کار غیر قانونی می کنید.

بیماری که فقط جسمانی نیست، بیماری جسمی هست، بیماری روحی هست، بیماری اجتماعی هست، این همه آسیب ها و بزه های اجتماعی، اینها همه بیماری هستند. بیماری معنوی هست. این همه گروه های منحرف به ظاهر عرفان مسلک. بیماری فرهنگی هست. این بیماری همانی است که مقام معظم رهبری بارها در خصو آن ابراز ناراحتی کردند و برای درمان شان تذکر داده اند.

شما چطور خودتان را مسئول درمان همه اینها می دانید؟ اگر وزارت بهداشت متولی همه این بیماری ها است کل وزارتخانه ها را منحل کنیم و یک وزارتخانه فخیمه به نام وزارت بهداشت کل مشکلات مملکت را پیگیری و درمان کند.

شما می خواهید تنها کانون و محور درمان در کشور باشید ولو درمان فیزیکی ساختمان ها باشد یا درمان مکانیکی ماشین ها، صرفا درمان باشد و شما آنجا باشید. 

بنابراین دعوا اساسا سر کیفیت و استاندارد نیست، دعوا بر سر قدرت و ثروت است والسلام.

 

آقای دکتر مداحی، این روزها خصوصا، شاهد این هستیم که بسیاری از دانشجویان و فارغ التحصیلان از عملکرد سازمان نظام روانشناسی و مشاوره انتقادهایی می کنند و معتقدند اگر سازمان عملکرد مناسبی داشت ما به اینجا نمی رسیدیم. در مورد فعالیت های سازمان علی الخصوص اقدامات صورت گرفته برای  جلوگیری از انتقال برایمان بگویید.

ما باید در صحبت های مان جانب عدالت را رعایت کنیم، سازمان نظام کارهای خوبی تا الان انجام داده است اما کارهای زیادی هم مانده است که باید انجام بدهد. کارهای موثری همچون ایجاد یک هویت و استقلال برای روانشناسان و مشاوران. یا برای مثال ارباب رجوع می داند که یک سازمانی وجود دارد که اگر یک روانشناس یا مشاوری تخلفی داشت،

 

می تواند بدان مراجعه کرده و حقوق خود را پیگیری  نمایند. از طرفی سازمان، آموزش های کاربردی لازم برای این حرفه را طراحی کرده است، زیرا دانشگاه های ما امکان آموزش مهارت ها را نداشته و صرفا آموزش می دهند. بنابراین سازمان شرایطی را فراهم کرده است که افراد تنها به مدارک دانشگاهی خود اکتفا نکنند و به دنبال مهارت آموزی بروند و بتوانند مشکلات را به صورت عملی حل نمایند. 

اما اقداماتی را نیز باید در دستور کار خود قرار دهد، برای مثال تفکیک و طبقه بندی، که یکی از ایرادات عزیزان مدعی انتقال این است که شما در خدمات خود طبقه بندی ندارید. سازمان می بایست بیاید و تخصص های خود را تفکیک کند برای مثال تابلوی روانشناس بالینی متفاوت از روانشناسی تربیتی باشد، روانشناس سلامت  یا مشاوره در گرایش های مختلف خود همینطور، تا مردم بدانند حوزه تخصصی هر متخصص چیست. این اقدام هم امکان نظارت و رصد کردن را بیشتر می کند و هم به تبع آن تخلفات کم می شود و از سویی جلوی فضاسازی دوستان هم گرفته می شود.

 کار دیگر این است که سازمان می بایست بحث مهارت آموزی را بیشتر کند، زیرا نظام آموزش عالی ما نظام آموزش برای اموزش است نه آموزش برای کاربرد و مهارت. سازمان نظام می بایست این فاصله میان نظام آموزشی کشور و بازار کار در جامعه را پر نماید. و از سویی دیگر سازمان می بایست وجه تمایز و جامعیت خود را اجرایی نماید بدین معنا که افراد غیر حرفه ای وارد این حوزه نشوند و افراد حرفه ای هم با افراد غیر حرفه ای اشتباه گرفته نشوند. 

در خصوص  موضوع انتقال، علاوه بر نامه نگاری های مربوطه، شورای مرکزی بارها تشکیل جلسه داده است و کمیسیونی بدین منظور هم شکل گرفته است که این کمیسیون با مجلس و دولت جلسات متعددی داشته و از سویی دیگر اقداماتی را در دانشگاه ها در جهت اگاه سازی و شفاف سازی و تاکید بر کارشناسی انجام داده است. بنابراین می توان گفت طیف وسیعی از اقدامات در این حوزه از سطح جلسات کارشناسی گرفته تا جلسات داخل دانشگاه ها و مذاکره با مسئولین و مکاتبات، صورت گرفته است. 


بسیاری از فارغ التحصیلان و دانشجویان این سوال برایشان مطرح است که مضرات این انتقال چیست و چرا اساتید تا این اندازه مخالف این موضوع اند؟ بعضا افرادی استدلال می کنند که این انتقال برای جامعه روانشناسی بهتر خواهد بود، در این خصوص بفرمایید.

اولا اگر همچین اتفاقی بیافتد، من به شما می گویم بیش از چند سال دوام نخواهد آورد و روانشناسی مجددا به جایگاه قبلی خود باز می گردد. مثل این است که شما بیست تن بار را بر روی یک پیکان بار 5 تنی بار بزنید. خوب این تحمل و کشش نخواهد داشت.

اما در کوتاه مدت اولین اتفاقی که خواهد افتاد این است که به دلیل نداشتن ساختارهای لازم آموزشی، ظرفیت پذیرش درحد سالیانه 5 تا 10 نفر پایین خواهد آمد. بنابراین همه انهایی که می اندیشند راه برایشان بازتر خواهد شد بدانند راهی وجود نخواهد داشت و باید بروند سراغ  کاری دیگر.

دکتر ویلیام گلاسر مبدع تئوری انتخاب، کتابی منتشر کرده است با عنوان "هشدار! روانپزشکی برای سلامت خطرناک است." این نشان می دهدکه  امروز نگاه به آموزش و درمان در حوزه روانشناسی، صرفا جسمانی نیست و  بسیاری از تکنیک ها مانند CBT یا مایندفولنس یا خیلی چیزهای دیگر اصلا در حوزه جسمانی قرار نمی گیرند و در واقع می توان گفت پزشکان از این حوزه ها محروم  هستند و در این زمینه ها آموزشی ندیده اند. بنابراین قطعا درمان بیماران نیز با مشکل مواجه خواهد شد. 

من از وزیر بهداشت صراحتا تقاضا دارم، آقای وزیر محترم بهداشت، لطفا سری به مطب های افراد فوق تخصص تان بزنید. ببینید فوق تخصص های شما پول فوق تخصصی می گیرند و مریض ها را چند تا چند تا داخل اتاق هایشان می برند و هر کدام 2 تا دانشجوی انترن گذاشته اند و آنها مردم را ویزیت می کنند. فوق تخصص شما وقت ندارد. من می خواهم بدانم پزشکی که عادت کرده است برای هر چند دقیقه 50 هزار توامن از بیمار بگیرد آیا می تواند بابت 45 دقیقه روان درمانی مثلا 30 هزار تومان بگیرد؟ قطعا این نخواهد بود.

 

من مدعی هستم که فوق تخصص های پزشکی از دانشجوهای خود در درمان استفاده می کنند. من دست وزیر را می گیرم و می برم جلوی همان افراد و نشان شان می دهم و اگر نتوانستم این را ثابت کنم آماده مجازات شدن هستم. یک فوق تخصص حتی برای بیمار فیزیکی خود حاضر نیست در ازای دریافت مبالغ زیاد بیشتر از 2 دقیقه وقت بگذارد. 

از سوی دیگر با این انتقال، همه 50 گرایش دیگر روانشناسی که قبلا بدان ها اشاره شد، منحل خواهند شد و تنها دو رشته بالینی و سلامت خواهد ماند و در نهایت هویت همین دو گرایش هم از بین خواهد رفت و روانشناسان تبدیل خواهند شد به دستیار و پادوی روانپزشکان.

من به همکاران عزیزم در حوزه بالینی هشدار می دهم که باور کنید که اگر از بدنه عظیم روانشناسی کنده شوید، به دستیاران پزشکان تبدیل خواهید شد و در سطح روان پرستاران قرار خواهید گرفت. اینکه فکر کنید در آنجا جایگاه مستقلی دارید یا هویت تعریف شده ای دارید، اشتباه است. تبدیل به چیزی شبیه متصدی آزمایشگاه خواهید شد که پزشک دستور می دهد برو فلان تست را بگیر یا برو فلان تاریخچه را بگیر. این خطری است که شاید امروز متوجه ان نباشید اما در آینده اگر این اتفاق بیفتد خواهید دید.

 

در هفته ای اخیر شاهد انتشار بیانیه ها و اعتراض های علنی تری از سوی اساتید و چهره های روانشناسی بودیم، نظر شما در این مورد چیست؟

بله اتفاقا من تمام بیانیه ها را دیدم و بسیار خوب بود. آنچه مسلم است این است که زمانی که یک کار ناثواب و غیرکارشناسی در حال انجام گرفتن است اگر اساتید اعلام موضع نکنند جفا کرده اند و من تشکر می کنم از همه اساتیدی که با حضور خود و ایراد بیانیه رسما اعلام موضع کردند و توصیه می کنم به بقیه اساتید که به خودشان بیایند و اجازه ندهند این خطای حرفه ای که آبروی ما را در دنیا خواهد برد، اتفاق بیافتد.

 

به نظر شما جامعه روانشناسی و مسئولین در مقطع کنونی و برای حل این مشکل چه اقداماتی باید انجام دهند؟

مهمترین کار را می بایست خود جامعه روانشناسی کشور انجام دهد. ما باید با صدای بلند فریاد بزنیم تا رئیس جمهور بشنود مثلا رشته ای مانند تربیت بدنی ربطی به وزارت بهداشت ندارد. خیلی از رشته ها با سلامت سروکار دارند، حتی در حوزه علمیه قم هم خیلی از رشته ها به سلامت ارتباط دارند پس با این حساب بخشی از حوزه علمیه قم را هم بیاوریم زیر نظر وزارت بهداشت!

من هشدار می دهم مشائل را کارشناسی شده تر فکر کنید و تصمیم بگیرید، از بزرگان قم ، از بزرگان رشته، صاحب نظران دعوت کنید خارج از این تشکل های دولتی، بلکه تشکل های کارشناسی. اینکه شما بیایید و کمیته مشترک میان وزارت علوم و بهداشت تشکیل دهید و از خودتان آدم بگذارید اسمش کارشناسی نیست. شما باید از افراد صاحب نظر در این حوزه مشورت بگیرید و اگر حرف آنها را شنیدید و مجاب نشدید، بگویید تصمیم ما به این دلایل درست است.

 بنابراین من فکر می کنم جامعه روانشناسی و مشاوره می بایست حتی از سازمان نظام هم در این خصوص حساس تر باشد.

آقای دکتر مداحی به عنوان سخن پایانی اگر موردی هست بفرمایید.

سخن پایانی من تنها یک جمله از قول حضرت علی (ع) است، ایشان می فرمایند: خدا رحمت کند کسی را که حد خود را می شناسد و در ان حد توقف می نماید. اگر پزشک ما، روانشناس ما، مشاور ما، مهندس ما حد خودش را نداند و در حد خود توقف نکند و بخواهد به حد دیگری وارد شود، به جای رحمت موجب زحمت جامعه می شود. همین حالا مشاهده کنید که رعایت نکردن حد و حدود چه هزینه ای را بر روی دست جامعه و حکومت می گذارد. و امیدوارم این افراد عامل به همین حدیث شریف باشند و به خودشان بیایند و حد خود را بشناسند و در حد خود توقف کنند.

گورخوابی، نسیمی که طوفان شد!

گورخوابی، نسیمی که طوفان شد!

دکتر فروغ فرهادیان

بر اساس این اصل که هر آنچه در کشور ما مورد توجه رسانه ها و مردم قرار بگیرد، ناگهان سیاسی شده و به ابزاری برای رقابت بین جناح ها و گروه های سیاسی تبدیل می شود، دور از انتظار نبود که مسئله کارتن خوابی و به ویژه ماجرای گورخواب هایی که اخیراً اخبارشان رسانه ای شد نیز سیاسی شود.

در این بین ضمن سیاسی شدن این آسیب غیر قابل باور اجتماعی، هر گروهی تلاش کرد تا با متهم کردن دیگران، مسئولیت را از دوش خود بردارد و آن را متوجه رقیب سیاسی خودکند.

برای مثال «حسن روحانی» رئیس جمهور کشور در سخنانی عامل ایجاد چنین مشکلاتی را تفرقه، کارشکنی رقبا و نبود وحدت میان سلایق سیاسی عنوان کرد.

با اینحال آنچه نگرانی اصلی جامعه است و افکار عمومی علاقمندند در این باره بیشتر بدانند آن است که به راستی چرایی رخ دادن اینگونه آسیب های اجتماعی، خطرات مرتبط با آن و راهکارهای خروج از آن چیست؟

بر همین اساس «تابناک» بر آن شد تا با انجام گفت و گویی مفصل با «دکتر فروغ فرهادیان»، یکی از اساتیدحوزه جامعه شناسی سیاسی و فعالان حقوق زنان و خانواده این موضوع را به تفصیل بررسی کند.

آنچه در ادامه می خوانید، مشروح این گفت و گو است.

*خانم دکتر ضمن عرض سلام و وقت بخیر، برای شروع بفرمایید به نظ شما ریشه بروز و ظهورِ پدیده های مثل کارتن خوابی، بی خانمانی و اخیراً گورخوابی های مشاهده شده، چیست؟

بله، با تشکر از شما به نظر من در هر جامعه ای افراد بی خانمان عموماً به عنوان یکی از آسیب پذیر ترین و حاشیه ای ترین گروه های جامعه به حسابمی آیند که توانایی اندکی برای سازماندهیطبیعی زندگیشاندارند.

کارتن خوابی را می توان تنها یکی از نمودهای بی خانمانی دانست که به عنوان یک مسئله شهری و به طور خاص در کلان شهرها قابل مشاهده است.

کارتن خواب ها و یا بی خانمانان کسانی هستند که به علت شرایط جسمی، روانی و اجتماعی خود، سر پناه و در آمد مشخصی ندارند و از حمایت های خانوادگی و اجتماعی نیز برخوردارنیستند.

ریشه چنین آسیب و مشکل اجتماعی را باید در دو سطحخرد و کلان بررسی کرد. در سطح خرد ویژگی های فردی و خانوادگی مثل جنسیت، سن، تأهل، تحصیلات، درآمد، معلولیت جسمی، معلولیت ذهنی و روانی، عدم خویشتن داری، سستی باورها و اعتقادات و عزت نفس پایین باید مورد توجه قرار گیرد و درسطح کلان نیز نباید از موضوعاتی مثل فقر، مهاجرت، بیکاری، اعتیاد، نبود مسکن، ضعف پیوستگی و همبستگی اجتماعی، سطح آموزش پایین، بلایای طبیعی، بی عدالتی، ضعف ارزش ها وهنجارها، عدم حمایت اجتماعی و فشار عمومی غافل بود.

از آنجا که تا کنون برنامه مدونی برای رفع معضل کارتن خوابی از سوی مسئولان ارائه نشده است، منتشر شدن یک عکس و گزارش کوتاه آن هم با کلید واژه گور خوابی که واژه نامأنوسی در ادبیات ماست، معنا و مفهوم پیدا می کند و این یعنی عدم آمادگی برنامه ریزان ما است که سبب می شود تا یک نسیم تبدیل به طوفان شود و این طوفان با چنان سرعتی حرکت کند که هر کس را که بخواهد در مسیرش قرار بگیرد،نابود می کند.

*به نظر شما افراد آسیب دیده اجتماعی که بعضاً خودشان و به اختیار به دام این آسیب ها نظیر اعتیاد افتاده اند را باید مجرم و مستلزم برخورد قضایی دانست یا آنها نیازمند توجه، حمایت و مددکاری اجتماعی هستند؟

وقتی از کلمه جرم استفاده می کنیمتبدیل می شود به یک مبحث حقوقی ، حال آنکه از نظر قوانین و مقررات قضایی کارتن خوابی جرم محسوب نمی شود اما همان طور که قبلا اشاره شد این افراد به عنوان افراد آسیب دیده ی جامعههستند و چنین افرادی که دچار آسیب های اجتماعی شدند بایستی درمان شوند.

*به صورت مشخص منظور شما از درمان چیست؟

همین که تلاش مدون و سازمان دهی شده ای از سوی مسئولان برای جامعه پذیری و بازگشت این افراد به اجتماع دنبال شود، بزرگ ترین اقدام درمانی است که می توان به آن اشاره کرد.

*لطفاً به صورت مشخص بفرمایید چرا در جامعه ای که مدعی عدالت اسلامی است و نهادهای عریض و طویلی نیز در این زمینه در ارکان نظام وجود دارد، بازهم مشکل گروه های مستضعف و آسیب دیده اجتماعی غیر قابل حل می نماید؟

با استناد به سئوال شما؛ بودن مراکز متعدد تصمیم گیری نمی تواند نشان از درستی کار ها باشد. چرا که اگر قرار بود اتفاق مثبتی در زمینه آسیب ها مشاهده شود ورود یک کلید واژه تمام سازو کارها رو بهم نمی ریخت. متأسفانهمی توان گفت که مسئولان اجرایی و قانون گذار کشور به جای پرداختن به مسائل اجتماعی و فرهنگی که قسمت اعظم جامعه را درگیر خود کرده است هم اکنون مشغول بحث ها و جدل های سیاسی و حاشیه ای هستند که این باعث فرصت سوزی و از بین بردن زمان است.

نکته دیگر اینکه آنها با این کار خود از رسالت اصلی شان غافلشده اند، در صورتیکه بایستی موضوعات مهمی و اساسی چون رفاه اجتماعی، عدالت اجتماعی را در رأسدستور کار قرار دهند. این بی توجهی ها باعث شده تا ما شاهد آمارهای روبه افزایشی از آسیب ها و معضلات اجتماعی باشیم که زیبنده کشورمان نیست.

*وضعیت کنونی کشور که تنها در مرکز سیاسی آن 30 هزار کارتن خواب زندگی می کنند، اصلاً شایسته نیست. بهنظر شما این افراد چه آسیب هاو خطراتی را متوجه جامعه می کنند؟

پیامدها وتبعات بی خانمانی و کارتن خوابی قادر به آسیب رساندن به جامعه در سطوح مختلف خواهد بود و تأثیرات سوء برامنیت روانی و اجتماعی جامعه دارد.

از این موارد می توان به مواردی مانند تأثیر بر بهداشت روان شهروندان، جیب بری، سرقت، جذب شدن در باندها وگروه های خلاف و تکدی گری، سوءتغذیه، شیوع انواع بیماری ها مثل ایدز و هپاتیت، الکلیسم، سوء استفاده های جنسی، قرارگرفتن در معرض خشونت، جرم، نرخ خودکشی بالا در بیناین افراد و نرخ مرگ و میر بالا اشاره کرد.

*شما نحوه برخورد سیاست مداران را با این گونه مسائل چگونه ارزیابی می کنید، آیا آنها از این مسائل استفاده ابزاری و سیاسی نمی کنند؟

بله درست است، هنگامی که یک معضل اجتماعی را از دید سیاسی یک جناح خاص نگریسته شود نمی توان خیلی امیدوار به رفع معضل بود. چرا که مسائل اجتماعی برنامه ریزی و راهکار های خاص خود را دارد اما در جامعه ای که یک کلید واژه بتواند طوفانی به پا کند مسلماً دست آویزی خوبی برای زدن حریف و یا رقیب می شود.

برهمین اساسافکار عمومی جامعه در یک فضای دو قطبی قرار می گیرد و قدرت تجزیه و تحلیل درست مسئله را ازدست می دهد.

این بهترین موقعیت برای بهره برادری جناح ها می باشد که هر کدام براساس سلیقه حزبی جناح مقابل را متهم به کم کاری یا ندانم کاری کند.

به نظر من باید فارغ از پرداخت های سیاسی و حزبی و با یک برنامه مدون و کارشناسی شده مسئولان گام های موثر خود را برای بازگشت پذیر کردن این افراد برای ورود به جامعه انجام دهند و از سوزاندن فرصت ها و تلف کردن زمان که نتیجه ای جز تشدید مشکلات و خسارات ندارنذ، پرهیز کنند.

* نظر شما به عنوان یک فعال حقوق زنان در مورد ایده عقیم سازی زنان کارتن خواب که در معاونت زنان ریاست جمهوری دنبال می شود، چیست؟

عقیم کردن زنان کارتن خواب با ساختار فکری و عقیدتی و تمدنی ما اساساً سازگاری ندارد. همه زنان حق مادر شدن دارند و مادر شدن موهبتی است که خداوند متعال به زنان عطا کرده است.

عقیم کردن زنان در اصلپاک کردن صورت مسئله است و جلو گیری از بارداری و تولد فرزندان کارتن خوابراه حل مسئله نیست. علاوه بر آن نکته اینکه این اقدام تأثیری بر معضل مطرح یعنی کارتن خوابی زنان نیز ندارد.

فرض را بر آن بگذاریم که همه زنان کارتن خواب عقیم شوند آیا دیگر مسئله کارتن خوابی زنان و دختران حل شده است؟ مسلماً این طور نیستبلکه نا به سامانی شرایط اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی، روحی، روانی و همچنین کمرنگ شدن هنجارها و ارزش ها در جامعه است که زمینه ساز چنین مسائل اجتماعیمی شود.

*با تشکر از وقتی که در اختیار «تابناک» قرار دادید، اگر نکته ای در انتها در ذهن دارید، بفرمایید؟

بله همانطور که گفتم به نظر من حل مسائل اجتماعی مانند کارتن خوابی و گور خوابینیازمند سیاستگذاری و برنامه ریزی های کوتاه مدت و بلند مدت در سطح خرد وکلاناست و لازم است که تمام مسئولان ذی ربط نسبت به این موضوع نگاه علمی و کارشناسانه داشته باشند و از هر گونه نگاه سیاسی، ابزاری و سلیقه ای پرهیز کنند.

چرا فلاسفه جذب «داعش» نمی‌شوند؟

چرا فلاسفه جذب «داعش» نمی‌شوند؟

دکتر حسین شیخ رضایی

امروزه «تکنولوژی» ابزار قدرت است و قسمت عمده هزینه‌های تحقیقات تکنولوژیک در دنیا از طرف نهادهای نظامی پرداخت می‌شود. به یک معنا، «تکنولوژی» پیوند محکم‌تری با «نظامیگری» دارد تا با «صلح».

 تحقق صلح پایدار در گرو تحمل «دیگری» است. «نظام آموزش علم» باید به سمتی حرکت کند که پذیرش «دیگری» را به دانش‌آموزان منتقل کند؛ اینکه حتی در علم هم اختلاف‌نظر وجود دارد؛ اینکه حقیقتی نهایی و مطلق وجود ندارد که همه آن را قبول کنند؛ و اینکه می‌توان به یک مسأله از چشم‌اندازهای مختلف نگاه کرد. در این صورت، کسی که درس مهندسی، پزشکی و علوم خوانده است می‌فهمد که مسائل اجتماعی و اعتقادی هم به همین گونه است و ممکن است حقیقت مطلقی وجود نداشته باشد.

 در کشور ما متأسفانه موضوع «اخلاق علم» نه مطرح است و نه چندان به رسمیت شناخته می‌شود. در ایران، ما تنها یک «انجمن ایرانی اخلاق در علم و فناوری» داریم و تقریباً کسی که متخصص این زمینه باشد یا پایان‌نامه‌ای نوشته باشد، نداریم؛ یا کم داریم. می‌توان گفت در سطح مدرسه تقریباً مغفول است؛ به تعبیری به بچه‌ها آموزش داده نمی‌شود که هر تصمیم علمی و هر گامی در پژوهش می‌تواند باری «اخلاقی» هم داشته باشد.

 ما خودکفایی علمی را به معنای بدی فهمیده‌ایم و فکر می‌کنیم خودمان باید همه چیز را تولید کنیم. این تصور غلطی که اغلب از آن تحت عنوان «علم بومی»  و «علم ایرانی» یاد می‌شود. این در حالی است که علم دستاورد مشترک بشری است و امروزه کشورها دیگر به تنهایی نمی‌توانند تولیدکننده علم باشند و در علم‌ورزی خودکفا شوند. باید پذیرفت که هیچ اشکالی ندارد که ما هم وارد پروژه‌های بین‌المللی شویم.

«سال 2015 گزارشی در روزنامه گاردین منتشر شد که در آن، این نکته کلیدی بررسی شده بود که چه کسانی از غرب جذب داعش می‌شوند؟ این گزارش بیان می‌کرد که درصد بالایی از افراد ملحق شده به این جریان، فارغ‌التحصیلان رشته‌های مهندسی در وهله اول و سپس علوم پایه و پزشکی‌‌اند و کمتر افرادی از رشته‌های علوم‌انسانی، علوم‌اجتماعی یا هنر به گروه‌هایی همچون داعش جذب می‌شوند.» گزارشگر، ذهن مخاطب را به این تحلیل منتهی می‌کند که «مهندسان بیش از فیلسوفان و هنرمندان جذب جریان‌های خشونت‌طلب می‌شوند؟» به منظور بررسی صحت و سقم این تحقیق تصمیم گرفتیم با دکتر حسین شیخ‌رضایی، عضو هیأت علمی گروه مطالعات علم انجمن حکمت و فلسفه ایران، پیرامون نقش علم در «تهدید صلح» یا «تحدید خشونت» به گفت‌وگو بنشینیم تا از دیدگاه یک فیلسوف علم، این بحث را به تحلیل بگذاریم. شیخ رضایى دکتراى فلسفه علم خود را از دانشگاه دورهام انگلستان اخذ کرده است. او ضمن پژوهش در حوزه فلسفه علم و آموزش فلسفه به کودکان، ترجمه‌ها و تألیف‌هاى متعددى هم دارد که از آن جمله می‌توان به کتاب «رویکرد علّی به ویژگی‌ها و مسأله وحدت علم» و کتاب «هستى‌شناسى یک لایه و وحدت علم» اشاره کرد.

جناب شیخ‌رضایی، امروزه علم همچون تیغی دو دم عمل می‌کند؛ از طرفی می‌توان با آن گام‌هایی در جهت صلح برداشت و از جهت دیگر در خشونت‌ورزی‌ها ردپایی از آن دیده می‌شود. شما نقش علم را در این میانه چگونه تبیین می‌کنید؟

معتقدم وقتی از رابطه «علم» و «صلح» سخن می‌گوییم، نخست باید تعیین کنیم منظورمان از «علم» چیست؟ چراکه گاه منظور از علم «تکنولوژی» است؛ مثل سلاح‌های کشتار جمعی. گاه از «محتوای علم» صحبت می‌کنیم؛ مثل آنچه علوم درباره جهان به ما می‌گویند یعنی محتوای علومی مانند فیزیک، شیمی، زیست‌شناسی و... گاه نیز از «نهاد علم» صحبت می‌کنیم، یعنی مجموعه دانشگاه، پژوهشگاه‌ها، بودجه‌ها، روابط قدرت، مراجع تصمیم‌گیری علمی و...

معتقدم رابطه هر کدام از اینها با صلح را باید جداگانه بررسی کرد. به‌طور مشخص امروزه «تکنولوژی» ابزار قدرت است و قسمت عمده هزینه‌های تحقیقات تکنولوژیک در دنیا از طرف نهادهای نظامی پرداخت می‌شود. به یک معنا، تقریباً «تکنولوژی» پیوند محکم‌تری با «نظامیگری» دارد تا با «صلحِ»؛ حتی بسیاری از تکنولوژی‌هایی که بعدها استفاده عام پیدا کرده‌اند، در ابتدا استفاده نظامی داشته‌اند، مانند «اینترنت» که در ابتدای امر، در ارتش امریکا به عنوان یک تکنولوژی نظامی مورد استفاده قرار گرفت.

روشن است که دسترسی به تکنولوژی عامل قدرت و برتری کشورها است و این برتری ارتباط مستقیمی با مسائل نظامی و جنگ دارد. البته می‌توان از تکنولوژی در جهت صلح هم بهره گرفت، ولی ساختار اصلی تأمین بودجه بیشتر معطوف به نیروهای نظامی است.

آن تعبیر دوم، یعنی آن چیزی که علوم به ما درباره جهان می‌گویند، از نظر من چندان سوگیری به سمت جنگ یا صلح ندارد؛ هر چند ممکن است بودجه تحقیقات علمی هم از سوی مراکز نظامی تأمین شود، اما محتوای علم سوگیری چندانی به سمت جنگ و صلح ندارد.

به اعتقاد من، از آن دو مهم‌تر قسمت سوم است، یعنی «نهاد علم» و اینکه این نهاد چقدر در خدمت صلح یا جنگ باشد. سال 2015 گزارشی در روزنامه گاردین منتشر شد که در آن بررسی شده بود که چه کسانی از غرب جذب داعش می‌شوند. این گزارش بیان می‌کند که درصد بالایی از افراد ملحق شده به این جریان، فارغ‌التحصیلان رشته‌های مهندسی در وهله اول و سپس علوم پایه و پزشکی‌‌اند و کمتر افرادی از رشته‌های علوم‌انسانی، علوم‌اجتماعی یا هنر به گروه‌هایی همچون داعش وارد می‌شوند.

دلیل این امر آن است که ممکن است نظام آموزش علم در یک کشور، چه کشورهای غربی و چه کشور ما، به گونه‌ای باشد که دوره‌های آموزشی علوم و مهندسی صرفاً به ارائه دانش فنی اختصاص یابد، بدون اینکه هیچ دید انتقادی‌ای به افراد داده شود. این نگاه مطلق‌اندیش و غیرانتقادی وقتی در فرد فارغ‌التحصیل نهادینه شود و او به عرصه اجتماعی وارد شود، ممکن است سبب جذب او به ایدئولوژی‌های مطلق‌انگار شود. به همین دلیل من معتقدم دیدی که «نهاد آموزش علوم» به افراد می‌دهد می‌تواند در تحقق صلح بسیار اثرگذار باشد.

چگونه نهاد آموزش علم می‌تواند به تحقق صلح کمک کند؟ این دید چگونه شکل می‌گیرد؟

تحقق صلح پایدار در گرو تحمل «دیگری» است. بنابراین، برای اینکه صلح پایدار برقرار شود، باید پذیرش «دیگری» وجود داشته باشد. «نظام آموزش علم» باید به سمتی حرکت کند که در خلال آموزش علم، مسأله پذیرش «دیگری» را به دانش‌آموزان منتقل کند؛ اینکه حتی در علم هم اختلاف‌نظر وجود دارد؛ اینکه حقیقتی نهایی و مطلق وجود ندارد که همه آن را قبول کنند؛ و اینکه می‌توان به یک مسأله از چشم‌اندازهای مختلف نگاه کرد. در این صورت، کسی که درس مهندسی، پزشکی و علوم خوانده است می‌فهمد که مسائل اجتماعی و اعتقادی هم به همین گونه است و ممکن است حقیقت مطلقی وجود نداشته باشد. این همان چیزی است که از آن با عنوان «وظیفه اجتماعی آموزش علوم یاد» می‌شود.

بچه‌هایی که مدرسه و دانشگاه می‌روند لزوماً قرار نیست دانشمندان درجه یکی شوند؛ اما «آموزش تفکر نقادانه» در کنار علوم دیگر به افراد کمک می‌کند تا «دیگری» را به رسمیت بشناسند. اگر ما بتوانیم این روحیه را در آموزش علم تقویت کنیم، به «تحقق صلح» کمک بسیاری کرده‌ایم. در غیر این صورت، آموزش علوم به معنای انتقال یک‌سری حقایق قطعی است و نتیجه‌اش همان مهندسانی می‌شود که جذب داعش می‌شوند. اینان فکر می‌کنند حقیقت مطلقی وجود دارد و بقیه همه باطل‌اند و آنکه برحق است، باید باطل را از صفحه روزگار بردارد.

چگونه می‌توان «وظیفه اجتماعی علوم» را در یک جامعه محقق کرد؟

وقتی از آموزش علم سخن می‌گوییم، تنها یک قسمت آن، آموزش نظریه‌ها، قوانین و محتوای علمی است. اما حتماً باید چیزهای دیگری را هم در آموزش علم بگنجانیم. مثلاً حتماً باید راجع به «تاریخ علم» به بچه‌ها آموزش دهیم. تاریخ علم نه به این دلیل که بچه‌ها اطلاعاتی تاریخی داشته باشند، بلکه به این دلیل که وقتی وارد تاریخ علم می‌شویم، درمی‌یابیم که اختلاف‌نظر حتی میان دانشمندان هم وجود داشته و دارد. دانشمندان بزرگ هم یک ماجرای واحد را از دیدهای مختلف می‌بینند و جنسیت، دین و قومیت دانشمندان بر کارشان

اثرگذار است.

آموزش علم باید «علم» را در «بستر اجتماعی» آن نشان دهد، یعنی از همان ابتدای دبستان وقتی راجع به علوم صحبت می‌کنیم، به بچه‌ها نشان دهیم که همه نتایج علوم موقتی است. نتایج امروز درست است و فردا می‌تواند غلط باشد. بنابراین جایی برای جزم‌اندیشی وجود ندارد.

البته این مسأله تازه‌ای نیست و در خیلی از کشورها این برنامه اکنون سال‌ها است که اجرایی شده است، هر چند ممکن است شدت و ضعف داشته باشد. برای اینکه وظیفه اجتماعی علوم را انجام دهیم، فقط نباید محدود به محتوای علم شویم، بلکه باید علم را در بافت انسانی و تاریخی‌اش قرار دهیم و راجع به تاریخ، فلسفه و منابع قدرت در علم صحبت کنیم تا در مجموع دانش‌آموز متوجه شود که علم یک نهاد انسانی است.

 «اخلاق» چقدر می‌تواند «علم» را به کنترل درآورد؟ و در کشور ما «اخلاق علم» چقدر جدی گرفته می‌شود؟

در کشور ما متأسفانه موضوع «اخلاق علم» نه مطرح است و نه چندان به رسمیت شناخته می‌شود.

اما در سال‌های اخیر پیرامون «اخلاق کاربردی» فعالیت‌هایی صورت گرفت. وجه تمایز «اخلاق کاربردی» با «اخلاق علم» چیست؟

«اخلاق کاربردی» امر عمومی‌تری است؛ اما مشخصاً بحثی با عنوان «اخلاق علم» داریم. در خیلی از کشورهای دنیا رشته‌هایی دانشگاهی مربوط به «اخلاق علم» وجود دارد. در ایران، ما تنها یک «انجمن ایرانی اخلاق در علم و فناوری» داریم و تقریباً کسی که متخصص این زمینه باشد یا پایان‌نامه‌ای نوشته باشد، نداریم؛ یا کم داریم. می‌توان گفت در سطح مدرسه تقریباً مغفول است؛ یعنی در برنامه‌های آموزشی مدارس جایگاهی ندارد. به تعبیری به بچه‌ها آموزش داده نمی‌شود که هر تصمیم علمی و هر گامی در پژوهش می‌تواند باری «اخلاقی» هم داشته باشد.

اتفاقاً شاهد هستیم کشورهایی که مقام علمی بالاتری دارند و از قضا در دانشگاه‌های ‌آنها «اخلاق علم» جدی‌تر تدریس می‌شود، در عمل بیشتر از «علم در خدمت خشونت» بهره می‌گیرند. تا چه اندازه با این دیدگاه همدل هستید؟

اصولاً مثل هر مقوله دیگری اخلاق قرار است یک کنترل درونی و شخصی باشد و هیچ‌وقت به تنهایی کافی نیست و همیشه کسانی هستند که اصول اخلاقی را نقض می‌کنند. اینجا «قانون» باید عمل کند. در حوزه علم هم همین‌طور است. علی‌رغم اینکه در کشورهای مختلف در مورد اخلاق علم صحبت می‌شود، اما هنوز به اصطلاح بی‌اخلاقی در پژوهش‌های علمی دیده می‌شود. ما در کشورمان در مورد قانون هم ضعف داریم؛ برای مثال، چند سال پیش که تقلب برخی از استادان دانشگاه محرز شد، هنوز وزارت علوم یک آیین‌نامه مشخص نداشت که اساساً تعریف کند تقلب علمی چیست و اگر کسی تقلب کرد، باید با او چه برخوردی داشت.

اما آنچه شما می‌گویید بیشتر استفاده‌ای است که دولت‌ها از ابزار علم در روابط بین‌المللی می‌کنند. در این مورد، باید قوانین بین‌المللی حاکم باشد، هر چند سازمان‌های بین‌المللی نیز نمی‌توانند چندان پیشگیری کنند، چراکه بودجه‌های این سازمان‌ها سال‌ها است که در دست دولت‌ها است و این وابستگی مالی عامل دخالت دولت‌ها شده است. ولی این بدان معنا نیست که اخلاق و قانون هیچ‌کاری نکرده‌اند. همیشه باید مدنظر داشت که اگر تدابیر اخلاقی و قانونی نبود و اگر حساسیت مردم و دانشمندان به اخلاق اضافه نشده بود، وضع، بسیار بدتر می‌شد.

دانشمندان چگونه تحت مدیریت ابزار قدرت قرار می‌گیرند؟

یکی از چیزهایی که در همان «اخلاق علم» مطرح می‌شود، دوراهی‌هایی است که ممکن است یک دانشمند با آن روبه‌رو شود، بویژه وقتی که حامی مالی یک طرح، از دانشمند می‌خواهد کاری غیراخلاقی انجام دهد؛ به عنوان مثال ممکن است دانشمندی در یک سیستم نظامی کار کند و از یک طرف متعهد به محرمانه نگه‌داشتن اطلاعات باشد و از طرف دیگر،  متوجه شود که پروژه‌ای که بر روی آن کار می‌کند، پروژه گسترش یک سلاح کشتارجمعی یا دامن‌زننده به تبعیض اجتماعی است. اغلب در متون «اخلاق علم» در چنین شرایطی تأکید می‌شود که دانشمند باید وظیفه شهروندی‌اش را انجام دهد و دانشمند بودنش نباید مانع از انجام وظایف اخلاقی شود، یعنی اخلاق شهروندی حکم می‌کند که با چنین پروژه‌هایی مخالفت کند.

بنابراین، در پاسخ به شما می‌گویم که به هر حال دانشمند همچون هر فرد دیگری وقتی از جایی حمایت مالی می‌گیرد، نوعی تعهد و سوگیری نسبت به آن حامی مالی دارد، ولی قرار است اخلاق علم، مطبوعات و نهادهای مردمی ناظر بر علم تا جایی که می‌توانند این سوگیری‌ها را کم کنند.

علم چگونه می‌تواند به موضوعی برای «مذاکره» و «دیپلماسی» بدل شود؟

اگر منظور شما از مذاکره، مذاکره در سطح بین‌المللی است، ما اصطلاح «دیپلماسی علمی» را داریم که در واقع یک جور بازکردن در دیپلماسی از طریق علم است و به نظر من، می‌تواند نقش بسیار اثرگذاری داشته باشد؛ چون علم اصولاً یک نهاد و امر بین‌المللی است و خیلی مرز نمی‌شناسد، خصوصاً در شرایطی که فضای مجازی وجود دارد و ممکن است بسیاری از دانشمندان با کمک فضای مجازی بر روی پروژه‌هایی مشترک کار کنند، علی‌رغم اینکه از نظر جغرافیایی با هم فاصله دارند. لذا از این امکان می‌توان برای برقراری ارتباط و... استفاده کرد.

به تحقق دستیابی به «علم بومی» یا «علم ایرانی» چقدر خوشبین هستید؟

متأسفانه در کشور ما، در برخی سطوح و حوزه‌ها تصور نادرستی راجع به علم وجود دارد و آن اینکه ما خودکفایی علمی را به معنای بدی فهمیده‌ایم و فکر می‌کنیم خودمان باید همه چیز را تولید کنیم. این تصور غلطی که اغلب از آن تحت عنوان «علم بومی» و «علم ایرانی» یاد می‌شود و بسیار هم مورد تأکید است. این در حالی است که علم دستاورد مشترک بشری است و امروزه کشورها دیگر به تنهایی نمی‌توانند تولیدکننده علم باشند و در علم‌ورزی خودکفا شوند. باید پذیرفت که هیچ اشکالی ندارد که ما هم وارد پروژه‌های بین‌المللی شویم؛ و خودکفایی علمی به معنای تولید علم بومی و ایرانی نیست.

پروژه‌های مشترکی هستند به اسم BIG SCIENSE که طی آن چند کشور برای انجام یک پروژه علمی با هم  همکاری می‌کنند، چقدر چنین موضوعی در جامعه ما به رسمیت شناخته شده است؟

به رسمیت شناخته‌شدنش از سوی جامعه دانشگاهی و مشارکت دانشگاهیان در این پروژه‌ها چندان مسأله نیست، بیشتر نگرانی من از سیاستگذاران علم است.

فلسفه علم در ایران چه جایگاهی دارد و فیلسوفان علم ما در زمینه تحقق صلح چه گام‌هایی برداشته‌اند؟

به نظر من، یک فیلسوف علم می‌تواند در تحقق صلح نقش مهمی ایفا کند، به شرط آنکه توانایی صحبت کردن با عموم مردم را داشته باشد و بتواند به دانشجویان و عموم مردم نشان دهد که «علم»، «تکنولوژی» و «جامعه» در چه دادوستدی با هم هستند.

اگر او بتواند نشان دهد علم چیزی است که می‌توان آن را نقد کرد، اگر نشان دهد که علم یک پدیده  اجتماعی است و بودجه‌های عمومی برای آن باید با لحاظ اولویت‌های مردم، اولویت‌های زیست‌محیطی، ارزش‌های اخلاقی و...  تخصیص داده شود و نهادهای مردمی ناظر بر علم باید تقویت شوند، خدمت مهمی به تحقق صلح کرده است. اینها به اعتقاد من،  وظایفی اجتماعی است که مطالعات علم و فلسفه علم می‌تواند انجام دهد.

از بزرگان فلسفه علم در ایران که از این ظرفیت و توان برخوردار باشند، مشخصاً چه اشخاصی را می‌توانید نام ببرید؟

من ترجیح می‌دهم نامی نبرم، ولی به شکل کلی می‌توان گفت که در ایران هنوز این جنبه از کار مطالعات علم (یعنی تأکید بر نقش اجتماعی علم) به رسمیت شناخته نشده است که مثلاً یک فیلسوف علمی در ارتباط با یک مناقشه اجتماعی مربوط به علم حرفی زده باشد. فلسفه علم در ایران بیشتر دانشگاهی و محدود به همان مباحث تکنیکی خودش بوده و خیلی بازتاب اجتماعی نداشته است.

آیا می‌توان گفت فیلسوفان علم ما هنور «کاربردی» نمی‌اندیشند؟

من در استفاده از واژه «کاربردی شدن» قدری تردید دارم، چراکه لازم نیست هر فیلسوف علمی این کار را انجام دهد و به «مطالعات اجتماعی علم» علاقه نشان دهد. این امر به روحیه افراد بستگی دارد، ولی حداقل گروهی این کار را در سطح بین‌المللی انجام می‌دهند و ما آن گروه را در ایران نداریم. بنابراین، من نمی‌توانم بگویم که هر کسی که فلسفه علم خوانده و به «جنبه‌های اجتماعی علم» نپرداخته است در کارش اشکالی دارد. به اعتقاد من، ما احتیاج داریم به داشتن رشته یا اشخاصی که تخصص‌شان مطالعات علم است. مطالعات علم با فلسفه علم تفاوت دارد. مطالعات علم یعنی بررسی جنبه‌هایی همچون رابطه علم و جامعه، علم و جنسیت، علم و قدرت و... که پرداختن به این موضوعات می‌تواند در مناقشات اجتماعی نقش ایفا کنند.

سه گامی که برای «توسعه» در یک جامعه نیاز است را چه می‌دانید؟

من راستش هر سه را یکی می‌کنم و معتقدم «تغییر در نگرش برنامه‌ریزان آموزش و پرورش». عمده مشکلات ما به نظام تعلیم و تربیت عمومی ما برمی‌گردد. متأسفانه، آموزش و پرورش ما با استاندارد قابل‌قبول بسیار فاصله دارد.

 

این گفت‌وگو نخستین بار در روزنامه ایران منتشر شده است.

خسارت‌های قوم‌گرایی در مجلس

خسارت‌های قوم‌گرایی در مجلس

دکتر عطاءالله عبدی

ماه گذشته و در یکی از پر حاشیه ترین رخدادهای مجلس دهم، تعدادی از نمایندگان، فراکسیونی را با عضویت صد نماینده به رسمیت شناختند که بسیاری از صاحب نظران و اندیشمندان دانشگاهی آن را خلاف منافع و وحدت ملی قلمداد می کنند؛ فراکسیونی با نام آذری زبانان که مدعی است گستره ای به پهنای شمال غرب تا جنوب و شمال شرق کشور را شامل می شود و بنای تشکیلش رسیدگی به مشکلات مناطق آذری نشین کشور در چارچوب قانون است.

در این رابطه «مسعود پزشکیان» عضو هیئت رئیسه مجلس دهم و نماینده مردم تبریز گفته است: این فراکسیون بر اساس چارچوب های قانونی فعالیت خواهد کرد. بحث فراکسیون برای قومیت نیست و هیچ ربطی به قومیت ‌گرایی ندارد، بلکه نمایندگان مناطق ترک‌ نشین (که البته صحیح آن آذری زبان است) در چارچوب آن کنار هم جمع شدند.

زهرا ساعی دیگر نماینده مردم تبریز در مجلس دهم و سخنگوی فراکسیون تازه تأسیس مناطق آذری زبان نیز در رابطه با اهداف و اصول اصلی حاکم بر این تصمیم این صد نماینده اشاره کرده است: با توجه به گستردگی مناطق ترک نشین (آذری نشین) در سراسر کشور و مدیریت راهبردی برای حل مشکلات در این مناطق این فراکسیون با حضور نمایندگان ترک زبان (آذری زبان) تشکیل شد که هدف آن استفاده از ظرفیت نمایندگان برای رفع مشکلات مناطق ترک نشین است.

تأکید موسسان این فراکسیون از سویی و انتقادهای نگران کننده طرح شده درباره این اقدام از سوی دیگر سبب شد تا «تابناک» در قالب گفت و گویی مفصل با «دکتر عطالله عبدی» یکی اساتید دانشگاه و متخصصان مسائل قومی که در مطالعات رساله دکتری خود و نیز بسیاری از پژوهش های علمی خود این مسئله را از منظر دانش جغرافیای سیاسی مورد بررسی قرار داده و خود نیز از آذری زبان های کشور است، فرصت ها و تهدیدهای احتمالی فراکسیون مناطق آذری زبان را بررسی کند.

مشروح این گفت و گو را در ادامه بخوانید:

-آقای دکتر عبدی، اگر ممکن است برای شروع گفتگو در مورد تنوع اقوام ایرانی و تفاوت های موجود بین آن ها از نگاه تاریخ و جغرافیا نظرتان را بفرمایید.

با سلام و تشکر بنده هم از شما و سایت وزین تابناک که در انعکاس رویدادها و مسائل مهم کشور در سال های اخیر گام های خوبی را برداشته است و امید است در آینده نیز به این رسالت خطیر خود با صلابت ادامه دهد. 

در رابطه با سئوالی که جنابعالی مطرح کردید، لازم است اشاره کنم که آغاز بحث و گاهی مجادلات در خصوص مفهوم قومیت در ایران تفاوت های بنیادین آن از نظر تاریخی و جغرافیایی با قرینه های واژه شناسی آن در خارج از ایران است.

 به عبارت دیگر زمانی که شما از مفهوم قوم با معادل ethnic صحبت می کنید که عمدتاً در کشورهای آفریقایی، اروپایی و حتی بعضاً کشورهای اطراف ما مانند عراق و ترکیه مصداق دارد. این مهم ناظر بر وجود یک نوع شکاف تاریخی و هویتی بین گروه هاست که در امتداد آن این گروه ها مدام در حال جنگ و گریز و مجادله با یکدیگر بوده اند و اگر هم آن ها در قالب یک کشور ظاهر شده اند، بازهم ناظر بر وجود یک عامل خارجی مانند اراده و تصمیم نهادها و قدرت های بین المللی است.

 به همین خاطر این کشورها اساساً نمی توانند از یک امنیت پایدار و با ثبات درون جوشی برخوردار باشند. نمونه های آن را در کشورهای عراق، ترکیه و برخی کشورهای اروپایی و آفریقایی می توان مشاهده کرد که البته از شدت و ضعف هایی برخوردار است.

وقتی شما به این واقعیت در ایران مراجعه می کنید از نظر تاریخی و فرهنگی به هیچ وجه نمی توانید از یک شکاف صحبت کنید بلکه شما از یک تنوعی برخوردار هستید که از درون تاریخ و جغرافیای ایرانی جوشیده است. به همین خاطر شما به جای مجادلات و تنش های برخاسته از شکاف هویتی و اجتماعی اقوام در خارج از ایران شاهد هم نوایی و هم گرایی اقوام ایرانی در پاسداشت ایران و ایجاد حکومت های فراگیر و سراسری ایرانی بدون مداخله دادان خاستگاه های قومی و جغرافیایی این اقوام هستید.

 به طوری که در یک نگاه کوتاهی به استقرار پایتخت ها در ایران ملاحظه می کنید گروه های قومی به محض دست یافتن به قدرت و تسلط بر سراسر فلات ایران به جای تأکید بر استقرار چنین مکان هایی در مناطق جغرافیایی خود با نگاه و رویکردی راهبردی پایتخت ها را عمدتاً در نواحی داخلی ایران مستقر کردند. 

-موضوع تنوع قومی و تفاوت های زبانی همیشه دستاویزی برای بهره برداری های سیاسی بوده است. نظر شما در این رابطه چیست می توانید به برخی از نمونه های تاریخی آن اشاره کنید؟

به سوال خوبی اشاره کردید. باید عرض کنم که بیشتر آن چیزی که ما امروز تحت عنوان قوم گرایی از آن صحبت می کنیم برخاسته از دخالت قدرت های خارجی است که خب برای این امر دلایل ژئوپلیتیک و راهبردی روشنی وجود دارد که عمدتاً در قالب دسترسی به مناطق راهبردی از راه ایران، وجود منابع زیرزمینی به ویژه نفت، رقابت های منطقه ای و چالش های ایدئولوژیک را می توان نام برد.

توجه کنید در سراسر دوره ی قاجار از نظر اجتماعی شما موردی به نام درگیری های قومی مشاهده نمی کنید. البته مشاجرات قبیله ای و طایفه ای امری اجتماعی بوده که در درون خود گروه های قومی اتفاق می افتاد و موضوع آن با درگیری های قومی متفاوت است. اما با پیدایش ایدئولوژی کمونیسم و جنگ های جهانی شما از دوران فترت بعد از انقلاب مشروطه تا برآمدن پهلوی اول افرادی مثل شیخ خزعل، اسماعیل آقا سمکو در خوزستان و آذربایجان غربی را شاهد هستید که حمایت های روشنی را از انگلیس، عثمانی و حتی آمریکا را پشت سر خود داشته اند. 

نمونه و مصداق بارز این امر را در دورۀ جنگ جهانی دوم می توان مشاهده کرد. اسناد باقی مانده از رویدادهای این دوره گویای آن است که با دستور مستقیم استالین در راستای پیشبرد اهداف راهبردی و ژئوپلیتیک شوروی سابق دستور تشکیل فرقه ی دموکرات آذربایجان و کردستان داده شد. به طوری که این گروه ها پس از یک سال سرسپردگی و اجرای فرامین اربابان خارجی خود با دگرگون شدن محیط بین الملل و تغییرات موازنۀ راهبردی قدرت و البته تلاش و پشتکار برخی چهره های میهن دوست در آن عصر مانند قوام السلطنه ناکام ماندند.

چون این گروه ها دارای نفوذ و بدنه اجتماعی در درون جامعه آذری و حتی کرد نداشتند به محض خارج شدن نیروهای شوروی فروپاشیدند. هم چنین در اوایل پیروزی انقلاب اسلامی وقوع نا آرامی هایی در گوشه و کنار کشور و به ویژه در کردستان رد پای قدرت های خارجی و به ویژه صدام به روشنی ملاحظه شد.

در مقطع کنونی شما ملاحظه می کنید که بسیاری از قدرت ها و کشورهایی که دارای رقابت ها و مشکلات علنی ایدئولوژیک و ژئوپلیتیک با جمهوری اسلامی هستند یکی از مواردی که برای امتیازگیری و فشار از جمهوری اسلامی استفاده می کنند، حمایت های مادی، رسانه ای و حتی نظامی از چنین گروه هایی است نمونه های بارز آن را امروزه در حمایت عربستان از حزب دموکرات کردستان یا استقرار شبکه تجزیه طلب گوناز تی وی در شیکاگوی آمریکا می توان ملاحظه کرد.

-دولت یازدهم در راستای عمل به یکی از وعده های انتخاباتی خود، اقدام به تأسیس معاونت اقوام کرد. لطفاً در مورد این اقدام دولت و دستاوردهای آن پس از گذشت سه سال از اجرایی شدن آن نظرتان را بفرمایید.

به نظر بنده جدا از تلاش ها و اقدامات خوب دولت برای ساماندهی عرصه اقتصادی و حل مسئله هسته ای یکی از نکات تاریک و غیرقابل قبول کارنامه دولت در حوزه مباحث قومیتی است. بنده معتقدم ورود دولت به این حوزه کاملاً امری انتخاباتی و ابزاری بود و شاید رهبران و مدیران کلان دولت کنونی مشاوران خوبی در این حوره نداشتند زیرا این تصورکه دادن شعارهای که ناظر بر تحریک و دامن زدن به مسائل قومی است رأی آوری چندانی برای آنها نخواهد داشت.

به نظر می رسد جنس نیاز و مطالبه توده غالب مردم مناطق مختلف کشور با بقیه مناطق کشور تفوت چندانی ندارد و عبارتند از: برقراری عدالت، مبارزه با فساد افسارگسیخته، حل مشکلات اقتصادی، تأمین منافع ملی در جهان ژئوپلیتیک به شدت دگرگون شونده ولی شوربختانه ملاحظه می شود شعارهایی مانند ایجاد فرهنگستان زبان های قومی و تفسیرهای نادرست و ناقص از اصل 15 قانون اساسی بعضاً از سوی سطوح مختلف دولت مطرح می شود غافل از این که این امر نمی تواند در رأس اولویت های جامعه و کشور باشد.

در حالی دولتمردان در پیگیری این امور دچار یک نوع سرگردانی میان ترجیح منافع ملی با کسب رأی و تحریک نیازهای کاذب قومی هستند که به نظر در آینده این امور سودی به حال کشور نخواهد داشت و اتفاقاً بلکه برعکس ممکن است  عاملی برای ایجاد ناامنی داخلی باشد.

-آقای دکتر برخی مفاهیم کلیدی مدیریت سیاسی کشور مثل امنیت، منافع ملی، عدالت فضایی، وحدت ملی و ... به شدت با مقولۀ اقوام و گروه های زبانی گره خورده است. بفرمایید چگونه می توان هم راستا با تأمین مفاهیم کلیدی اشاره شده، به منافع و نیازهای گروه های قومی زبانی نیز توجه کرد؟

پاسخ به این سئوال شما را باید در سئوال اول جستجو کرد. به رغم تلاش نیروهای قوم گرا و تجزیه طلب و در امتداد آن تلاش آگاهانه یا ناآگاهانه برخی نخبگان سیاسی تمایزهای فاحش و عمیقی میان منافع مناطق و گروه های قومی با منافع و اهداف سراسری و کلان ملی وجود ندارد. مشکلات موجود در گوشه و کنار کشور عمدتاً ناظر بر در اولویت نبودن منافع ملی، ناکارآمدی در دست یابی به توسعه ملی، فساد شبکه ای، کاهش سطح و عمق خودآگاهی ملی به ویژه در مناطق حاشیه ای است. 

بنابراین اگر گروه ها و جریان های سیاسی بتوانند، مسائل کلان را در چارچوب آمایش سرزمینی کشور و درک عمیق موقعیت ژئوپلیتیکی با رویکردی عدالت محورانه  پیش ببرند، غالب مشکلات کشور قابل حل و فصل است. 

از آن سو خرد کردن مسائل کشور به مناطق و نواحی قومی که ریشه در ناکارآمدی مدیران در حل مسائل کشور و دادن آدرس غلط به توده مردم دارد، ناشی از آن است که مدیران در حل مسائل کلان کشور ناتوان هستند و سعی می کنند مردم را با مباحث قومی و محلی سرگرم کرده و از مسئولیت اصلی خود شانه خالی کنند.

قدرت طلبی برخی از نخبگان محلی، عامل دیگری در پرداختن به مسائل قومی در کشور است. آنها فکر می کنند با دامن زدن به مباحث محلی، منطقه ای و قومی می توانند قدرت چانه زنی خود را در دستیابی به مناصب بالاتر قدرت و حکومت با تکیه بر بسیج گروه های قومی افزایش دهند.آنها نیز بر این گمانند که با مشغول کردن توده ها به اموری غیرواقعی می توانند از آن ها در راستای کسب قدرت استفاده کنند.

عامل دیگری در پرداختن به مسائل قومی، تحرکات گروه های تجزیه طلب است. آنها تلاش می کنند با ابداع و تولید تقاضاهای نامربوط و ساختار شکنانه در فضای مجازی و رسانه های مختلف نوع نگاه و ذائقۀ سیاسی و اجتماعی مردم نواحی قومی را تغییر و هدایت کنند که البته گاهی با اقدامات دستۀ دوم اقداماتشان هم پوشانی پیدا می کند.

-برخی معتقدند پرداختن به مسئلۀ اقوام وگروه های زبانی و دادن آزادی های ویژه به آن ها مثل حق تدریس زبان مادری، تأسیس فراکسیون همنام و... برای آن ها زمینه تحقق مردم سالاری حقیقی و دخالت دادن خواست و اراده ملت در حاکمیت را فراهم می کند، نظر شما در این باره چیست؟

این نکته ای که شما اشاره می کنید از چند زاویه قابل بحث است. آنها بنا را بر این می گذارند که مسیر مردم سالاری در ایران از مسیر توجه به شاخصه های قوم های محلی عبور می کند. این گروه از نحله فکری چند فرهنگ گرایی به موضوعاتی مثل دموکراسی و توسعه و آزادی نگاه می کنند البته این امر ممکن است در مکان های جغرافیایی و تاریخی مختلف پیامدهای متفاوتی داشته باشد. 

امروزه بسیاری از سیاسیون و دانشگاهیان بر مبنای تحولاتی که در عرصۀ سیاسی و فرهنگی مخصوصاً کشورهای اروپایی اتفاق می افتد، چند فرهنگ گرایی را امری شکست خورده می دانند اشاره هایی که کامرون نخست وزیر پیشین انگلیس یا مرکل صدراعظم آلمان در شکست چند فرهنگ گرایی در کشورهایشان داشته اند، گواه روشنی بر این مدعاست که این سیاست نتوانسته در تأمین امنیت و ایجاد جامعه ای هم دل و هم نوا به کشورها کمک کند.

 از سوی دیگر گروهی تحقق مقوله هایی مثل آزادی، توسعه، دموکراسی و عدالت و این گونه مسائل را از زاویۀ پرداختن و کانون توجه قرار دادن افراد پیگیری می کنند، یعنی معتقدند که حکومت ها باید آزادی، عدالت و شایسته سالاری را در رابطه با افراد جست و جو کنند نه گروه ها و در رابطه با تنوع و مسائل قومی هم حکومت ها باید دخالت های مثبت یا منفی انجام بدهند و این گونه مسائل در درون خود جوامع مذهبی، زبانی و قومی به صورت غیررسمی پیگیری شود و دولت هم ممانعتی برای آن ها ایجاد نکند.

 حال در رابطه با ایران به نظر می رسد که بسیاری از شاخصه های فرهنگی و مسائل زبانی و حتی مذهبی در کشور که حتی از طرف سیاست گذاران حکومتی محقق شده است، نمونه بارز آن را می توان در چاپ انبوهی از کتب و نشریات به زبان قومی و وجود شبکه های استانی به زبان محلی و... مشاهده کرد.

ولی در رابطه با بحث آموزش چند نکته باید مورد توجه باشد. نخست این که در قانون اساسی به بحث آموزش ادبیات زبان های محلی اشاره شده است نه زبان های محلی که این از نظر حقوقی بار معنایی متفاوتی دارد. دومین مسئله اشاره قانون اساسی به آزاد بودن این امر است نه اجباری بودن آن  که یعنی در واقع دولت هیچ الزامی به پیگیری آن ندارد.

 سومین نکته این که حدود این امر از نظر جغرافیایی و محلی تا کجا خواهد بود؟ اگر بنا بر زبان های محلی باشد اکثر شهرها و مناطق ایران دارای زبان های محلی و خاص خود هستند در صورت اجرای آن در چند منطقه خاص آیا انبوهی از تقاضاها از سوی شهرها و نواحی کشور در این مورد مطرح نخواهد شد؟ بدیهی است که دولت در شرایط موجود امکانات مادی لازم را در این رابطه نخواهد داشت. لذا عدم پاسخ به چنین درخواست هایی موجب نارضایتی و سیاسی شدن زبان در نواحی گوناگون کشور خواهد شد. و به اصطلاح کشور را از چاله به چاه خواهد انداخت.

-همان طور که می دانید 100 نمایندۀ آذری زبان مجلس دهم در اقدامی پر حاشیه فراکسیون مناطق آذری زبان را در مجلس تصویب کردند و هدف از آن را رسیدگی به مطالبات همه گستره فضایی کشور معرفی کردند، به نظر شما این اقدام می تواند به اهداف مورد نظر برسد؟

همان طور که بیان کردید این اقوام نماینگان  مجلس بسیار پرحاشیه و شبهه انگیز بود و سئوال های زیادی را در ذهن دلسوزان کشور ایجاد کرد. مهم ترین سوالی که مطرح بود این بود که آیا نمایندگان محترمی که پیگیر ایجاد این فراکسیون بودند وظیفه و مأموریتشان یافتن و پیگیری مشکلات همۀ کسانی است که به لهجه های مختف صحبت می کنند یا آن که آن ها بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی مسئول پیگیری و اصلاح امور کشور در حالت کلان کشور در نهاد مهم قانون گذاری است؟

 هم چنین باید پرسید آیا مشکلات و دغدغه های کسی که در شهرهای تبریز، اردبیل، ارومیه ساکن است با دغدغه ها و نیازمندی های کسی که در فیروزآباد فارس یا قوچان ساکن است متفاوت یا خیر؟

شبهه دیگری که در این امر وجود داشت این بود که افرادی در خارج از مجلس مدعی کمک فکری و سوق دادن برخی از نمایندگان محترم به سمت تشکیل این فراکسیون هستند، دارای سوابق امنیتی و پیشینه قوم گرایانه هستند و به هیچ وجه صلاحیت اثرگذاری بر نمایندگان مجلس را ندارند. 

جدا از آن سال هاست که جریانی به نام پان ترکسیم داعیه هایی را در رابطه با مناطق آذری نشین شمال غرب ایران مطرح می کند که از نظر تاریخی جریانی مشکوک و البته ساخته و پرداخته دست استعمار است.

 دال مرکزی این جریان تشکیل کشوری است که مردمان آن به یکی از شاخه زبان های ترکی صحبت می کنند. از این رو تشکیل فراکسیونی بر مبنای زبان ترکی با جمع آوری همه کسانی که در اقصی نقاط کشور به زبان ترکی صحبت می کنند این شائبه را ایجاد می کند که آیا سایه ای از پان ترکسیم بر فکر و عمل نمایندگان محترم افتاده است؟ 

برخی معتقدند در راستای تئوری ابزارگرایی و استفاده ابزاری از جریان های قومی برای تأمین منافع و حس قدرت طلبی نخبگان عامل اصلی دامن زدن و بسیج توده های قومی است و در این اقدام نیز به نظر می رسد برخی از نماینگان مجلس به فکر سازماندهی و هدایت نیروهای مجلس در ورای جناح بندی های سیاسی و حتی تنوعات جغرافیایی برای دستیابی به مناصب بالاتر قدرت در مجلس و حتی انتخابات پیش روی ریاست جمهوری هستند.

با این توضیحات به نظر می رسد اعمال نفوذهای خارج از مجلس قدرت طلبی برخی از افراد و به حاشیه راندن منافع و امنیت ملی و تقلیل آن به سطح قبیله گرایی های نوین در پی تبدیل تنوع زبانی و مذهبی در کشور و شکاف های اجتماعی است و این به معنی خدشه دار نمودن همبستگی ملی و مهم تر از همه خیانتی به تاریخ باشکوه آذربایجان در صیانت و جان فشانی آن ها در راه استقلال عظمت و پایداری ایران است.

-تأسیس فراکسیون مناطق آذری زبانان چه اثراتی بر مفهوم دولت ملت و عدالت قضایی خواهد گذاشت و آیا ارادۀ دیگر گروه های زبانی برای تاسیس فراکسیون مشابه باعث ایجاد تشدید اختلاف های درونی در سطح حاکمیت و انتقال آن به سطح جامعه نخواهد شد؟

شاید مهم ترین تهدید این موضوع هم چنان که در بالا هم اشاره شد بسترسازی برای تضاد و منازعات قومی در داخل کشور باشد. تجربه کشورهای اطراف ما در لبنان در عراق در سوریه گواهی بر آفت های چنین پدیده ای در اقتدار و امنیت کشورها و حکومت ها است. با آن که تاریخ و واقعیت های اجتماعی ما با کشورهای یاد شده کاملاً متفاوت است ولی اقداماتی این چنینی در کنار هجمه بزرگ رسانه ای و فرهنگی کشورهای دیگر می تواند در تولید شکاف های اجتماعی مصنوعی در ایران موثر افتد و همبستگی و همنوایی تاریخی موجود در کشور را تبدیل به رقابت و حتی تخاصم کند.

شواهد این امر از الان پیداست به طوری که گروه های مختلف زبانی و زمزمه های را مبنی بر تشکیل فراکسیون های مشابه مطرح کرده اند. بدیهی ست در چنین فضایی آن چه که فراموش می شود منافع کلان ملی و جایگزینی آن با منافع محلی و قومی است خروجی چنین امری ناامنی توسعه نیافتگی و بسترسازی برای دخالت قدرت های بیگانه و رقباری ژئوپلیتیک در داخل کشور است. 

-با تشکر، در پایان اگر موضوعی به نظر شما در گفت و گو از قلم افتاد، لطفاً به آن اشاره کنید.

در پایان باید بیان کنم که راه حل مشکلات کشور نه از مجرای قدرت طلبی شخصی جناح بازی و محلی گرایی بلکه توجه به منافع و همبستگی ملی و داشتن درک بینش تاریخی و ژئوپلیتیک از روند امنیت و توسعۀ ملی در ابعاد داخلی و خارجی آن است. ملت ایران باید به این باور برسند که حاکمان کشور در همۀ سطوح در پی توسعه، عدالت و امنیت ملی در تمام ابعاد آن هستند.

مقابله «الله‌بختکی» با آلودگی هوا

مقابله «الله‌بختکی» با آلودگی هوا

دکتر محمد صادق حسنوند

11 روز از تشدید آلودگی هوای شهر تهران گذشت و دعای مردم و مسئولان برای بارش باران و حل بحران آلودگی اثر بخش نبود. هنوز باد و باران قابل ذکری نیامده است تا وظیفه ای که سال ها مسئولان از انجام آن طفره رفته اند را انجام دهد. بر این مبنا «تابناک» بر آن شد تا فارغ از نگاه سیاسی و اظهارنظرهای غیر کارشناسی در قالب گفت و گو با یکی از اساتید دانشگاه علوم پزشکی تهران ابعاد مختلف پدیده آلودگی هوا را به ویژه در تهران بررسی کند.

در ادامه مشروح گفت و گوی «تابناک» با دکتر صادق حسنوند عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران و دارای درجه دکتری مهندسی بهداشت محیط از نظرتان می گذرد:

آقای دکتر حسنوند، ضمن عرض سلام اگر موافق باشید برای شروع از رشته تخصصی و حوزه مطالعاتی شما شروع کنیم. برای خوانندگان «تابناک» در مورد رشته بهداشت محیط و حوزه مطالعاتی خودتان بگویید؟

بله، بنده هم خدمت شما و خوانندگان عزیزتان سلام عرض می کنم. 

بهداشت محیط یکی از شاخه های علوم پزشکی است که به مطالعه مخاطرات محیطی و اثرات آن بر سلامت افراد و نیز راه های کاهش و مقابله با آسیب های برآمده از مخاطرات محیطی می پردازد. در جهان مهم ترین موضوع و آسیبی که این دانش به مطالعه آن می پردازد، عوامل آلوده کننده هوا است که مهم ترین عامل خطر در دنیا نیز قلمداد می شود. جدا از این مهم در بهداشت محیط مسائلی مانند آلاینده های آب و فاضلاب که مستقیماً با زندگی انسان ها مرتبط هستند نیز مورد مطالعه قرار می گیرند.

بنده عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی تهران در این رشته و عضو شورای پژوهشکده محیط زیست، بخش مطالعات آلودگی هوا هستم. عنوان دکترای من هم مهندسی بهداشت محیط است از دانشگاه علوم پزشکی تهران است.

-در مورد آلودگی هوا و خطرات جدی آن بر سلامت افراد زیاد صحبت می شود، از نگاه تخصصی این خطرات چقدر جدی هستند؟

اگر موافق باشید در ابتدا به خلاصه ای از گزارش بانک جهانی که در سپتامبر  2016 در رابطه با آلودگی هوا منتشر شد اشاره کنم.  در این گزارش آلودگی هوا به عنوان چهارمین عامل مرگ در دنیا معرفی شده است که هر ساله 5 تا 7 میلیون انسان بر اثر مرگ منتسب به آن  می میرند.

آمارهای این گزارش در مورد ایران نیز وجود دارد که اشاره به آنها خالی از لطف نیست. برای مثال در سال 1990 و در ایران حدود 17 هزار مرگ به واسطه آلودگی هوا وجود داشته است اما این آمار در سال 2015 به 21 هزار نفر رسیده است. این رقم در حالی است که در بسیاری از مناطق جهان ما با کاهش آمار مرگ و میر بر اثر آلودگی هوا رو به رو هستیم.

پژوهشکده محیط زیست دانشگاه علوم پزشکی تهران بر اساس شاخص های معرفی شده از سوی سازمان جهانی بهداست به صورت سالانه بررسی هایی در زمینه آلودگی هوا انجام می دهد که مطالعات انجام شده در سال 1394 نشان می دهد تنها در تهران در سال گذشته 5800 مرگ منتسب به ذرات معلق رخ داده است. این آمار برای سال 95 به دلیل تمام نشدن سال هنوز در دسترس نیست اما به نظر نمی رسد کاهشی داشته باشد.

-گفته می شود بر اساس برنامه های اجرایی مسئولان میزان غلظت آلاینده های هوا در تهران و سایر مناطق کشور رو به کاهش است، این موضوع چقدر صحیح است؟

گزارش بانک جهانی در مورد میزان آلاینده های هوا در ایران و به صورت ویژه در مورد  غلظت ذرات معلق در هوا  آورده است که در آن اشاره شده، متوسط سالیانه غلظت ذرات معلق با قطر کمتر از دو و نیم میکرون یا همان PM2.5 در ایران در سال 1990 معادل 28 میکروگرم در متر مکعب و در سال 2015 این میزان به 32 میکروگرم در متر مکعب بوده است.

این موضوع در حالی است که به استناد همین گزارش مشاهده می شود در بسیاری از مناطق جهان حجم و میزان ذرات معلق در هوا کاهش داشته است. بنابر این آمار که داخلی هم نیست می توان متوجه شد که روند افزایش غلظت آلاینده ها در ایران و تهران کاهشی نیست. 

 

-دسته بندی آلاینده ها و منابع اصلی آلودگی هوا به چه شکل است؟

در مجموع منبع آلاینده های هوا ریزگردهای طبیعی و یا آلاینده های سوختی هستندکه به دو دسته ذره ای و گازی تقسیم می شوند. در کشورهای در حال توسعه که شامل ایران نیز می شود، ذرات معلق طبیعی نیز وجود دارد اما در شهرهای بزرگی مثل تهران و به ویژه در فصل سرد سال بیشتر آلاینده ها حاصل احتراق و مصرف بیش از اندازه سوخت های فسیلی هستند.

این آلاینده ها یا منبع متحرک مثل خودرو و یا ثابت مثل صنایع دارند و  همین طور که اشاره شد بخشی از آلاینده ها نیز به ریزگردهای طبیعی بر می گردد.

-آلاینده های شهر تهران همانطور که گفتید بیشتر حاصل فرایند احتراق و مصرف سوخت های فسیلی است. بفرمایید این آلاینده ها از چه ویژگی هایی برخوردارند و  آسیب های برآمده از آنها چیست؟

آلاینده های کنونی شهر تهران را باید ذرات معلق گازی pm10 و pm2point5 توصیف کرد که اندازه آنها کم تر از 2.5 میکرون است. به عبارت صریح تر هر ذره معلق هوای تهران 25 برابر کوچکتر از قطر موی انسان است که به محض استنشاق جذب بدن می شود و راه های فرار از آن بسیار دشوار است.

حجم بسیار کوچک و قابلیت بالای این ذرات آلاینده برای جابجایی و آسیب هایی که دارند سبب شد تا موسسه IR  که یک موسسه تحقیق بر روی سرطان است، در سال 2103ذرات معلق در هوا را به عنوان اصلی ترین دلیل ایجاد سرطان در افراد معرفی کند. 

البته سرطان تنها بیماری منشأ گرفته از آلودگی هوا نیست و بیماری های قلبی و عروقی، انواع سرطان ها، بیماری های تنفسی، ایجاد اوماتیسم، دیابت تیپ 2،  کاهش وزن شدید در کودکان و... از دیگر خطرات این آلودگی های هوایی است.

-یکی از دلایلی که برای تشدید آلودگی هوا در کلانشهرهای ایران آن هم در فصل سرد سال می آورند، پدیده وارونگی دما است. وارونگی دما چیست و به نظر شما چقدر این پدیده در این بحران نقش آفرین است؟

وارونگی دما آلودگی هوا را تشدید می کند ولی اینطور نیست که فقط وارونگی دما باعث ایجاد این بحران باشد. شود. شما اگر به آمار نگاهی بکنید، از 365 روز سال 94 نزدیک به 318 روز آن آلودگی هوا وجود داشت و میزان ذرات معلق در هوای شهر تهران بالاتر از حد استاندارد بود.

وارونگی دما یعنی اینکه در شرایط عادی که هوا سرد نیست، آلاینده های هوا از سطح زمین منتشر می شوند و تا ارتفاع 4000 متری پخش می شوند ولی در فصل سرد سال هوای سرد اجازه انتشار در فضای بالای جو را به ذرات نمی دهد و این ذرات امکان صعود ندارند. بنابراین در ارتفاعی تا حدود 500 متری زمین پخش می شوند و این یعنی حجم زیادی از آلودگی در نزدیکی زمین قرار می گیرد.اما این تنها علت تشدید آلودگی نیست و همانطور که گفتم ما در سایر شرایط هم آلایندگی هوا را بالاتر از سطح استاندارد می بینیم.

-برخورد کشورهای توسعه یافته با معضل آلودگی هوا چیست؟

آلودگی هوا در هیچ کجای دنیا یک شبه نه کاهش می یابد و نه افزایش خواهد یافت. متاسفانه در کشور ما تا یک باران و باد می آید مسئولان در صفحه تلویزیون ظاهر می شوند تا توضیح بدهند که به واسطه اقدام آنها  آلودگی کاهش یافته است. واقعیت این است که در کشورهای پیشرفته برای مقابله با آلودگی هوا یک برنامه جامع علمی وجود دارد که بر اساس اسناد و شواهد علمی تنظیم شده و مطابق آن عمل می شود.

 تعداد خودروهای کشورهای توسعه یافته به مراتب از ما بیشتر از است اما آنها استانداردها را رعایت می کنند. به عبارتی خودروی استاندارد، سوخت استاندارد، معاینات فنی دوره ای واقعی، سخت و تخطی ناپذیر از جمله اقداماتی است که در کشورهای توسعه یافته صورت می پذیرد؛ اقداماتی  که در کشورما هیچکدام از آنها در کنار یک دیگر وجود ندارد.

-با این تفاسیر که گفتید، واقعاً برای مقابله با آلودگی هوا چه باید کرد؟ آیا حل این مشکل ممکن است؟

برای مقابله جدی با آلودگی هوا نیاز است تا در مرحله اول یک برنامه جامع برپایه مستندات و شواهد علمی تنظیم کنیم. در حال حاضر هیچ اطلاعات واقعی از وضعیت غلظت آلاینده ها طی 10 سال یا 5 سال گذشته در اختیار نداریم. دستگاه های و سنجنده های موجود در کشورمان بر اساس استاندارهای بین المللی میزان آلودگی ارزیابی نمی کنند و آمار اعلامی آنها حقیقی نیست.

برنامه هایی که در کشور ما برای مبارزه با آلودگی هوا انجام می شود، مبنای علمی ندارد و دلیل آن هم این است که تجهیزات کافی نداریم. ما منابع انتشار آلاینده ها را واقعاً پیدا نکرده ایم. شما به موتورهای جست و جوگر اینترنت مراجعه کنید و ببینید در ایران منابع انتشار آلودگی تنها برای یک یا دو شهر را شناسایی شده است که در مورد همان ها هم اتفاق نظر وجود ندارد، برای مثال در مورد تهران برخی می گویند خودرو 80 درصد عامل آلودگی است و برخی می گویند 60 درصد آلودگی بخاطر خودرو ها است. این اختلاف نظرها حاکی از آن است که در کشور ما هیچ نمایه علمی و مطالعات دقیق بر روی آلودگی انجام نمی شود.

-آقای دکتر من هنوز به پاسخ سئوالم نرسیده ام، برای حل بحران آلودگی هوا و رهایی از این شرایط چه اقدامات عملیاتی نیاز است؟

برای اینکه در برابر آلودگی هوا بتوانیم یک اقدام موثر انجام دهیم، در مرحله اول نیاز است تا اطلاعات دقیق و حقیقی را با استفاده از سنجنده های استاندارد به دست بیاوریم. در مرحله دیگر با توجه به این مهم که هر شهری یک ظرفیت فضایی مشخصی دارد، باید این ظرفیت را شناسایی کنیم و بر اساس آن مجوز تردد خودرو، تأسیس واحد صنعتی و سایر منابع آلاینده را صادر کنیم.

متأسفانه ما هنوز نمی دانیم در شهر تهران چه تعداد خودرو کفایت می کند اما در یکی از دانشگاه های فرانسه در مورد شهر تهران مطالعه ای شده است و در آن مطالعه آمده است در شهر تهران و با وضعیت کنونی تردد یک میلیون و 700 هزار خودرو با رعایت استانداردهای بین المللی کیفیت قابل قبولی برای هوا ایجاد خواهد کرد اما همانطور که می دانید در شهر تهران و در حال حاضر بیش از 3میلیون خودرو  در حال تردد است که از این بین  600هزار مورد آن فرسوده هستند. 

برای رهایی از مشکلات چاره ای نداریم مگر اینکه منابع انتشار آلودگی را فارغ از هر گونه تصمیم گیری احساسی و سیاسی مشخص و آنها را اولویت بندی کنیم و باتوجه به بودجه و توان موجود مهم ترین عوامل را برطرف کنیم. برای طرح هایی که نقش و اثر کمی در آلودگی دارند هزینه نکنیم.

-نظر شما در مورد برنامه هایی که مسئولان به ویژه مسئولان سازمان حفاظت محیط زیست ارائه می دهند، چیست؟

خودتان یک مروری بر برنامه جامع سازمان حفاظت محیط زیست برای کاهش آلودگی هوا بیاندازید تا متوجه شوید. در این برنامه همه عوامل آلاینده بدون اولویت و ارزیابی دقیق ذکر شده است. در صورتی که در کشورهای پیشرفته ابتدا اولویت بندی می کنند. 5 یا 6 عامل اصلی را گزینش می کنند و باتوجه به بودجه ای که دارند روی اولویت ها هزینه می کنند.

در برنامه مقابله با آلودگی سازمان حفاظت محیط زیست هیچ شاخص و معیار مشخصی ذکر نشده و در آن به هر چیزی که در آلودگی نقش دارد و هر اقدامی که می تواند برای مقابله موثر باشد، اشاره شده است. این موضوع مختص به یک دولت خاص هم نیست و همه دولت ها به این صورت رفتار می کنند.

-با این حساب که شما می گویید، ما هنوز در اول راه مقابله با آلودگی هوا هم نیستیم؟

بله همین طور است. در ایران برای مبارزه با آلودگی شاخص تعریف نشده است، اولویت بندی وجود ندارد و اطلاعات اولیه صحیحی در دسترس نیست. مثلاً یک سال مسئولان تصمیم می گیرند 300 هزار خودروی فرسوده را از رده خارج کنند، سال بعد تصمیم می گیرند 50 هزار خودرو را از رده خارج کنند و یک سال کلاً این موضوع را فراموش می کنند. از آن سو دقیق هم اعلام نمی کنند که هر طرحی که انجام می دهند چقدر در کاهش آلودگی موثر است. به نظر می رسد برنامه های مسئولین برای مقابله با آلودگی هوا «الله‌بختکی» است.

-اخیراً مسئولان برای مقابله با آلودگی هوا، تصمیم به اجرای طرح کاهش LEZ گرفتند، این طرح را چگونه ارزیابی می کنید؟ 

این طرح، طرح بسیار خوبی است ولی باید یک شواهد علمی داشته باشد که بگوید اگر این طرح یا هر طرح دیگری اجرا شد، چقدر ذرات معلق در هوا کاهش می یابد. اگر برنامه بر اساس شاخص و شاخص بر اساس کاهش غلظت آلاینده ها باشد، می توان ارزیابی انجام داد و یک چشم انداز دقیق ترسیم کرد که آیا این برنامه موفق می شود یا خیر؟

چیزی که من می توانم بگویم این است که برنامه های ما دقیقاً مشخص نیست مسئولش کیست، ناظرش کیست، شاخص برای نظارت چیست و با متخلفان احتمالی چه برخوردی خواهد شد؟ 

به تجاربی که در دنیا وجود دارد نگاهی بیاندازید. برای مثال شهرهای مکزیکوسیتی، لندن و بسیاری از شهر های دیگر جهان که مشکل آلودگی را حل کردند، نگاه کنید. یک گزارش خیلی جالب سازمان محیط زیست آمریکا دارد که نشان می دهد با وجود اینکه در این کشور از 1980 تا 2015 تعداد خودروها و مسافت طی شده با آنها40 درصد افزایش یافت و از سویی نیز حجم صنایع فعال بالا رفت، اما غلظت آلاینده ها 60 درصد کاهش یافت.

همیشه نگاه ما این است که اگر خودرو کاهش یابد و کارخانه ها محدود شود، آلودگی نیز کم می شود اما بر اساس تجارب موجود در دنیا باید گفت، اگر برنامه منسجم داشته باشیم، هم مردم می توانند خودرو داشته باشند، هم کشور می تواند صنعتی شود و هم آلودگی را می توان مهار و کاهش داد.

-آقای دکتر حسنوند، خیلی صریح و ساده بفرمایید، به نظر شما مشکل کجاست؟ آیا این موضوع مهم هم قربانی بازی های سیاسی شده است؟

باید تأکید کرد آلودگی هوا غیر سیاسی ترین موضوعی است که در کشور  وجود دارد و همه افراد اثرات آن را خواهند دید.  من کارشناس اقتصادی نیستم که بگویم که فلان طیف سیاسی از فروش بنزین سود می برد یا خیر؟ اما درک این موضوع برای مسئولین خیلی سخت نیست. براساس متدولوژی سازمان جهانی بهداشت که پژوهشکده محیط زیست آن را انجام داده است در شهر تهران روزانه 15 نفر و در کشور 57 نفر بر اثر مرگ های منتسب به آلودگی هوا می میرند. تصور کنید در ایران اگر طی دو یا سه روز تصادف شود و در هر تصادف 57 نفر کشته شوند، چه سروصدایی برپا خواهد شد. روزانه 57 نفر بر اثر بیماری های منتسب به آلودگی هوا می میرند و کسی به آن توجه نمی کند.

-یکی از انتقاداتی که دولت یازدهم به دولت نهم و دهم داشت، موضوع استفاده از بنزین بی کیفیت داخلی و تشدید آلودگی هوا بود؛ انتقادی که سبب شد در دولت جدید بازهم واردات بنزین از سر گرفته شود. بفرمایید این تغییر و تحول بر کاهش آلودگی اثر داشته است؟ 

در سال های گذشته بارها اتفاق افتاده که مسئولین گفته اند، کیفیت بنزین خوب شد و از سال بعد آلودگی نیست ولی سال بعد دوباره الودگی داریم. واقعیت این است که هیچ کدام از  راهکارهای اجرایی تاکنون پاسخ گو نبوده است.

بنزین اگر تولید داخل باشد و استانداردهای لازم را نیز داشته باشد خیلی بهتر است ولی واقعیت این است که اگر بنزین با بهترین کیفیت و با بالاترین استاندارد را هم به خودروی فرسوده بدهید، هیچ تغییری در وضع موجود ایجاد نخواهد شد. خودورهایی که هنوز استانداردهای بین المللی ندارند، با مصرف بهترین کیفیت بنزین نیز نمی توانند نقشی در کاهش آلودگی ایفا کنند.

زمانی می توان اثر بخشی را به دست آورد که خودروی استاندارد و بنزین استاندارد وجود داشته باشد. به نظر من پرداختن به این موارد اهداف سیاسی دارد ولی وقتی شما با داده های غلظت آلودگی  که طی 10 سال مطالعه شده رو به رو شوید می بینید روند آلودگی افزایشی بوده و مجموعه اقدامات اجرایی تا کنون اثربخشی قابل ذکری نداشته است.

این یک حقیقت است که اگر الودگی هوا در شرایط کنونی گاهی خوب می شود وابسته به باد و باران است و پارامترهای هواشناسی موثر هستند تا سیاست هایی که اجرا می شود.

- در مورد اقدام متدوال مسئولان در تعطیل کردن مدارس و ادارات دولتی و نقش آن در کاهش آلودگی نیز نظرتان را بفرمایید؟

اگر تعطیل کردن مدارس تأثیر داشت، قطعاً می بایست آلوگی هوا در حال حاضر در بهترین شرایط باشد چون ما در دنیا بهترین شرایط را در این زمینه داریم.

تنها اثر تعیطی کم کردن تماس افراد با اآلودگی است. اما این هم زیاد موثر نیست چون در بهترین شرایط اثر آن  کم تر از 3 دهم نیست. برای مثال اگر بیرون غلظت آلاینده ها 150 است در خانه در بهترین شرایط 50 است که بازهم از حد استاندارد بالاتر است.

مطالعات اخیر ما نشان می دهد حتی آلودگی داخل خانه های شهر تهران بالاتر از سطح استاندارد بین المللی است و این طوری نیست که شرایط خانه خوب باشد البته شرایط خانه نسبت به بیرون بودن بهتر است.

-شهروندان برای اینکه از آسیب های بی شمار و خطرناک آلودگی هوا در امان باشند، چه باید بکنند؟

سازمان های جهانی بهداشت برای روزهای آلوده توصیه کرده است فعالیت های بدنی کاهش یابد تا میزان آلودگی کم تری استنشاق شود. حتی المقدور افراد باید در خانه بمانند و از مواد غذایی حاوی آنتی اکسیدان مثل هویج و گوجه فرنگی استفاده کنند.

-اگر ممکن است در پایان در مورد شاخص ها و آمار آلودگی هوا که در رسانه اعلام می شود نیز صحبت کنید، آیا این ارقام واقعی است؟

در حالی که مسئولین اعلام می کنند غلظت آلودگی هوا 150 است، محاسبات ماعدد 280 را نشان می دهد. این اختلاف بخاطر تفاوت در شاخص های اندازه گیری است. شاخص های مسئولین من درآوردی و شاخص های ما بر اساس استانداردهای بین المللی است. وقتی می گویند شاخص 150 است، معنایش این است که فقط گروه های حساس باید مراقب باشند ولی وقتی ما حساب می کنیم و شاخص 280 را نشان می دهد، معنایش این است که همه افراد اعم از سالم و بیمار باید مراقب باشند. مسئولان از این موضوع غافل هستند که عدم اطلاع رسانی خوب و دقیق آنها باعث بروز مشکل حتی بری افراد سالم می شود.

دانشگاه خوارزمی، قربانی منافع سیاسی

دانشگاه خوارزمی، قربانی منافع سیاسی

دکتر محمدعلی سبحان اللهی

دانشگاه خوارزمی تهران را باید پیشگام آموزش عالی در کشور دانست؛ دانشگاهی که در سال 1297 تأسیس شد و گام در خدمت رسانی آموزشی و فرهنگی به کشور ایران گذاشت. این دانشگاه در مقاطع تاریخی مختلف با چالش هایی رو به رو بوده و هم اینک نیز رقابت و اختلاف نظر استانی و فشار نمایندگان استان البرز در مجلس شورای اسلامی، التهاب جدیدی را برای این دانشگاه ایجاد کرد؛ التهابی که رئیس دانشگاه خوارزمی تهران مدعی است، نتیجه جز کاهش کیفیت علمی دانشگاه ندارد و دانشگاه را از روند رو به رشدش، نگه خواهد داشت.

در ادامه مشروح گفت و گوی «تابناک» با دکتر محمدعلی سبحان اللهی رئیس دانشگاه خوارزمی را بخوانید:

آقای دکتر سبحان اللهی، اگر موافق باشید، ابتدا کمی در بارۀ تاریخچه و پیشینۀ دانشگاه خوارزمی برای خوانندگان «تابناک» توضیح بدهید.

-  تأسیس دانشگاه خوارزمی، نخستین مؤسسه ی آموزش عالی کشور، با آغاز فعالیت آموزش عالی کشور همزمان است که به سال 1297 باز می گردد. در این سال این دانشگاه با عنوان «دارالمعلمین مرکزی» شکل گرفت و چندسال بعد یعنی در سال 1307 به «دارالمعلمین عالی» تغییر نام پیدا کرد و با اهداف جدید، وظیفۀ تدریس در مقطع تحصیلات عالی را بر عهده گرفت.

در سال 1308 و با تصویب قانونی در مجلس وقت، نام این دانشگاه به «دارالمعلمین عالی»؛ در سال 1312 به «دانشسرای عالی» و در سال 1342 به «تربیت معلم و تحقیقات تربیتی» تغیر یافت. در آن زمان وزارت علوم و آموزش عالی، وجود خارجی نداشت و پس از تأسیس وزارت علوم در سال 1346، بار دیگر این سازمان به «دانشسرای عالی» و در ادامه نیز در سال 1353 با تصویب مسئولان به «دانشگاه تربیت معلم تهران» تغییر نام پیدا کرد و مدیریت آن نیز به صورت هیأت امنایی درآمد. در آن زمان هدف این دانشگاه بیشتر تربیت دبیر در رشته های مختلف بود.

اولین رئیس این دانشگاه، زنده یاد دکتر میرزا ابوالحسن خان فروغی است (برادرِ محمدعلی فروغی) که از سال 1297 تا 1312 در این دانشگاه مدیریت داشته است. پس از ایشان دکتر عیسی صدیق (1311 تا 1319)، دکتر ولی الله خان نصر؛ و دکتر علی اکبر سیاسی پدر روانشناسی نوین ایران و از چهره های علمی و اخلاقی محبوب ایران از 1319 تا 1334 ریاست دانشگاه را برعهده داشته اند. این دانشگاه مفتخر به نام بزرگان بی بدیلی است چون پرفسور غلامحسین مصاحب پدر علم ریاضی نوین ایران، استاد عبدالعظیم قریب، استاد عبدالکریم قریب، پروین اعتصامی که چند سال در کتابخانه ی این دانشگاه کار می کرده است، شهید محمدعلی رجایی (تحصیل کرده ی این دانشگاه) و بسیاری از نامداران عرصه ی دانش و ادب و فرهنگ کشور. 

درست است که در ابتدای کار، وظیفۀ این دانشگاه بحث تربیت معلم و دبیر بود؛ اما از آنجا که در رشته های مختلف فعال بود، به یک مجموعۀ علمی جامع تبدیل شد. دانشگاه خوارزمی کنونی در آن زمان چندین شعبه در شهرهای مختلف از جمله سبزوار، اراک، تبریز، زاهدان، کاشان و یزد با همین نام ایجاد کرد که هرکدام شعبه هایی از این دانشگاه بودند و با مدیریت دانشگاه مادر اداره می شدند؛ اما بعداً در سال 1369 اغلب این شعبه ها دانشگاه های مستقلی شدند.

 

 -گویا فرایند تغییر نام در دانشگاه خوارزمی، فراز و نشیب های فراوانی داشته است، لطفاً در بارۀ چگونگی و چرایی انتخاب نام «خوارزمی» برای این دانشگاه بفرمایید؟

پس از انقلاب اسلامی و تأسیس مرکز آموزش و تربیت دبیر شهید رجایی، وظیفۀ تربیت دبیر را عملاً آن مرکز به  عهده گرفت و پس از تأسیس دانشگاه فرهنگیان، دیگر دانشگاه تربیت معلم، رابطۀ کاری خود را با وزارت آموزش و پرورش قطع کرد. البته در بعضی رشته  ها، به دلیل کمبودی که آموزش و پرورش داشت، رابطه همچنان حفظ شد که با برطرف شدن این نیاز در دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، این ارتباط حداقلی نیز قطع شد. در این زمان هیأت علمی دانشگاه به دنبال این مهم برآمدند که با توجه به موضوعیت نداشتن نام دانشگاه، دانشگاه با حوزۀ کاری و رسالت جدیدش، نام دانشگاه را از تربیت معلم به خوارزمی تغییر دهند. این تغییر نام در سال 1390 در شورای عالی انقلاب فرهنگی تصویب شد و نام دانشگاه به اعتبار این که  مسائل ریاضیات جدید توسط دکتر مصاحب استاد برجستۀ این دانشگاه به ایران وارد شد و خوارزمی نیز یکی از بزرگ ترین دانشمندان ریاضیات ایران و جهان اسلام بود، بر این اساس به خوارزمی تغییر یافت.

- سال 93 انتقال دانشگاه علوم اقتصادی به دانشگاه خوارزمی پر حاشیه بود. اگر امکان دارد در بارۀ این انتقال صحبت کنید.

- از دیگر تحولات مهم در دانشگاه، می توان به ادغام دانشگاه علوم اقتصادی سابق در دانشگاه خوارزمی تهران اشاره کرد که در سال 93 بر اساس مصوبۀ شورای عالی انقلاب فرهنگی رخ داد. در مصوبۀ شورای عالی انقلاب فرهنگی تأکید شده بود که دانشگاه علوم اقتصادی به یکی از دانشگاه هایی که در تهران فعالیت دارند، واگذار شود و شورای گسترش در همان سال تصویب کرد که دانشگاه علوم اقتصادی، به دانشگاه خوارزمی ملحق شود.

 - دانشگاه خوارزمی در حال حاضر از چه بخش های علمی و مدیریتی بهره می برد؟

دانشگاه خوارزمی 16 دانشکده، 5 معاونت، 5 پژوهشکده، 2 قطب علمی و 480 هیأت علمی دارد و سازمان مرکزی این دانشگاه در تهران واقع است.

 -  اجازه بدهید وارد بحث پر حاشیۀ انتقال دانشگاه خوارزمی به استان البرز بشویم. بفرمایید این موضوع اساساً از کجا ریشه می گیرد؟

- قبل از انقلاب اسلامی، در کرج به گروهی از مراکز آموزشی و پژوهشی مستقر در تهران، زمین واگذار شد. دانشگاه خوارزمی نیز یکی از این نهادهاست که در حصارک کرج، زمینی به وسعت 200 هکتار به آن واگذار شد و با توجه به محدودیت فضایی که در تهران داشت، طرح های توسعۀ فضای فیزیکی خود را در کرج ادامه داد.

 -پس اینکه می گویند جنبش دانشجویی و فعالیت های سیاسی، محمدرضا شاه را بر این داشت تا دانشجویان را از مرکز شهر تهران دور کند، درست نیست؟

- بله این موضوع نیز در تصمیم گیری برای واگذاری زمین اثر داشته است. بالاخره پراکنده ساختن جنبش های سیاسی دانشجویی و دور کردن دانشجویان از مرکز کشور طبیعی بود؛ اما دلیل اصلی این رخداد، بیشتر به دلیل محدودیت فضای فیزیکی در تهران بود؛ چرا که در کرج بسیاری از سازمان های دیگر مثل پژوهشگاه استاندارد، پژوهشگاه زمین شناسی، سازمان سنجش و ... نیز زمین گرفتند.

 - دانشگاه خوارزمی در دهکدۀ المپیک تهران نیز زمین هایی داشته است. این زمین ها اکنون تحت تملک چه نهادی است؟

مواردی که خیلی شاخص و مهم بوده، متأسفانه از دانشگاه خوارزمی گرفته شده است، یکی از آنها زمین های دهکدۀ المپیک به وسعت 18 هکتار بود که چندسال پیش از دانشگاه خوارزمی به دانشگاه علامه طباطبایی واگذار شد. همچنین دانشگاه خوارزمی در بزرگراه شهید حقانی یک ساختمان عظیم داشت که متأسفانه به سازمان تربیت بدنی منتقل شد ولی خوشبختانه ما هنوز در آنجا مستقریم و به دنبال آنیم که آن را به دانشگاهمان بازگردانیم.

 -  به نظر شما انتقال دانشگاه خوارزمی به استان البرز، امکان افزایش بودجه و حمایت های مالی دانشگاه را افزایش نمی دهد؟

-  بودجۀ دانشگاه ها ملی است و با بودجۀ استانی همانند بودجۀ آموزش و پرورش که در اختیار مدیریت استانی است، تفاوت دارد. به عبارت دیگر دانشگاه ها در استان ها دستگاه ملی هستند و ریالی از بودجۀ استان به آنها تعلق نمی گیرد. البته استانداران می توانند به دانشگاه های حاضر در استانشان کمک کنند که این حمایت ها  در سطح پروژه های بزرگ نیست؛ چرا که بودجۀ آنها محدود است. آنها با بودجه ای که دارند، اگر همان مشکلات استان هایشان را حل کنند، شاهکار کرده اند. 

موضوع دیگری که باید به آن بپردازم، این است که شرایط موجود استان البرز ، موقعیتی استثنایی است و استان البرز باید از آن به بهترین شکل استفاده کند. دانشگاه خوارزمی یک برند و جایگاه ملی و بین المللی دارد و قدر مسلم است که درآمدهای ملی، امکانات ملی، ارتباطات بین المللی و بسیاری از توانمندی های علمی این دانشگاه، می تواند در اختیار رشد و توسعۀ استان البرز قرار بگیرد.

- اگر ممکن است در بارۀ اینکه استان البرز و شهر کرج از دانشگاه خوارزمی تهران می توانند بیشتر بهره مند شوند، بیشتر توضیح دهید.

برای مثال ما کنفرانس ها و ارتباطات بین المللی داریم و با بسیاری از دانشگاه های خارجی ارتباط داریم. بسیاری از فعالیت های علمی و بین المللی را در کرج برگزار می کنیم. وقتی یک دانشگاه به سطح استانی تنزل کند، برندهای محدودی خواهد داشت و برای ارتقا ممکن است 40-30 سال زمان نیاز داشته باشد. دانشگاه برای دانشگاه شدن تنها به ساختمان و زمین نیاز ندارد و آن چیزی که مهم است، هیأت علمی و دانشجویان برتری است که در آن تحصیل می کنند. مطمئناً کرج و استان البرز می توانند از این توانمندی دانشگاه خوارزمی بخوبی بهره ببرند. 

- آقای دکتر سبحان اللهی با این حساب، الان دلیل اصرار نمایندگان مجلس کرج بر موضوع انتقال چیست؟

- طبیعتاً بعضی نمایندگان محترم دنبال این هستند که برای انتخابات مجلس از همین الان تلاش کنند و به دنبال افزایش پایگاه اجتماعی خود هستند. آنها دوست دارند در کارنامۀ دوران نمایندگی شان بنویسند ما دانشگاه خوارزمی را به البرز ملحق کردیم. اما اینکه پشت این تصمیم، چه حکمت و چه منفعتی برای مردم منطقه و یا در سطح ملی دارد، شاید برای آنها مهم نباشد. سخن ما به دوستان استانی مان این است که اگر به دنبال استقلال دانشگاه هستید، امروز اصلاً شرایط برای این کار مناسب نیست و این اقدام در نهایت به ضرر دانشگاه و استان خواهد شد. آنچه به دانشگاه اعتبار می دهد، کیفیت هیأت علمی و دانشجویان آن است. دانشگاه خوارزمی اولین دانشگاه با روابط بین المللی است و چهره های بین المللی دارد و با انتقال آن به استان البرز، به کیفیت علمی و داشته های ملی و بین المللی آن ضربات سنگین وارد خواهد شد و بسیاری از دانشجویان برتر آزمون های دانشگاهی نیز از انتخاب این دانشگاه برای تحصیل صرف نظر خواهند کرد.

 - موضع هیأت دولت و وزارت علوم در قبال انتقال دانشگاه خوارزمی به استان البرز چیست؟

وزارت علوم با این موضوع مخالف است. از حمایت های این وزارتخانه و جناب آقای دکتر فرهادی نسبت به دیرین ترین دانشگاه ایران و حفظ یکپارچگی آن و اطلاعیه ای که در این زمینه صادر کردند سپاسگزاریم. ما از طرف هیأت دولت نیز اصلاً تحت فشار نیستیم؛ اما استانداری البرز نیز هم راستا با نمایندگان مجلس کرج، در پی به دست آوردن امتیاز یک دانشگاه است و چون دانشگاه خوارزمی یک مجموعۀ حاضر و آماده است، آنها علاقه دارند این دانشگاه را به استان خود ملحق کنند. همانطور که گفتم این موضوع نشدنی است؛ اما مجموعۀ دانشگاه خوارزمی تهران این آمادگی را دارد که به آنها کمک کند تا یک دانشگاه جدید و مستقل تأسیس کنند.

 

 

 

 -  شما بنا دارید به مناسبت صدمین سال تأسیس دانشگاه در سال 1397 برای دانشگاه مراسم ویژه ای بگیرید. اگر ممکن است، در مورد جزئیات این برنامه توضیح دهید.

دانشگاه خوارزمی در سال 1297 تأسیس شده است و از این رو سال 1397 منطبق خواهد بود با صدمین سال تأسیس آن؛ یا به عبارتی یکصدمین سال شروع آموزش عالی مدرن کشور. از این رو بنا داریم در سال 1397 مراسم یکصدمین سال تأسیس این دانشگاه را برگزار کنیم. از آنجا که دانشگاه خوارزمی اولین دانشگاه کشور است، برآنیم که برنامۀ صدمین سال تأسیس را به صورت ملی برگزار کنیم. 

از جمله برنامه هایی که برای صدمین سال در نظر داریم اجرا کنیم عبارتند از:

اعلام خواهر خواندگی با برخی دانشگاه های معتبر جهان، آماده کردن طرح جامع توسعۀ دانشگاه، تدوین کتاب تاریخ دانشگاه، تهیۀ سرود دانشگاه، ساخت تندیس بزرگان دانشگاه، تأسیس موزۀ وزارت علوم در دانشگاه خوارزمی، ساخت سردر دانشگاه، برگزاری کنفرانس جهانی نقش دانشگاه خوارزمی در توسعۀ ایران و ... .  

-دانشگاه خوارزمی به دلیل قدمتی که دارد، دارای ساختمان های قدیمی و تاریخی از جمله ساختمان پروین اعتصامی است، شما برای حفظ و توسعه ی ارزشی این بناها چه کرده اید؟

- این ساختمان حدود 90 سال عمر دارد، ساخته ی مارکوف معمار نامدار روسی است و تا کنون محل کتابخانه ی مرکزی دانشگاه بوده است. کارشناسان محترم میراث فرهنگی استان تهران، صلاح ندیدند که بار سنگین کتاب ها و مجلات بر دوش این ساختمان قدیمی باشد. بنابراین کتاب ها به جای دیگری منتقل شده است و این ساختمان زیبا، قدیمی و فرهنگی در حال مرمت است و قرار است دانشکده ی هنر و معماری و همچنین موزه ی آموزش عالی کشور در این ساختمان راه اندازی شوند. سازمان زیباسازی شهرداری تهران نیز در کنار سازمان میراث فرهنگی برای مرمت این اثر قدیمی و ارزشمند به ما کمک می کنند که از آنان صمیمانه تشکر می کنیم. این ساختمان زیبا پس از بازسازی، به همراه فضای سبز اطراف آن، به یکی از جاذبه های تاریخی و گردشگری دانشگاهی تهران تبدیل خواهد شد. 

- برنامه های شما برای تقویت علمی دانشگاه چیست؟

ما در دانشگاه بنا داریم رشته های تحصیلی را به روز کنیم. عقیده داریم نباید بیهوده انرژی و هزینه را مصرف کرد و به همین دلیل در صددیم به دنبال رشته هایی برویم که دارای بازار کار باشند. تأکید ما بر راه اندازی رشته های بین رشته ای است؛ برای مثال از سال آینده در مقطع دکتری در رشته ی پلاسما پزشکی دانشجو می پذیریم.

- منظور شما از ایجاد میان رشته، دنبال کردن طرح دانشگاه تهران در شکل دادن به دانشگاه علوم و فنون است؟

- ما از تجربۀ  دانشکده ی علوم فنون دانشگاه تهران استفاده کردیم و بررسی ها نشان داد که  این طرح موفق نبوده است. رشته های میان رشته ای، قابلیت جایابی در یکی از دانشکده ها را دارند و نمی توان رشته های میان رشته ای را به صورت جدا راه اندازی کرد. ما رشته های جدید را بررسی می کنیم و به هر رشته ای که نزدیکی و سنخیت بیشتری داشت، این رشته را به آن دانشکده متصل می کنیم.

دانشگاه خوارزمی بنا دارد در سال های آینده در حیطه های بین المللی و دانشگاه های معتبر جهان همکاری داشته باشد. از پیش از انقلاب با دانشگاهUCLA  آمریکا خواهرخواندگی داشته ایم که در پی احیا و استمرار آن هستیم. هم اکنون با تعیین وزارت علوم، هماهنگ کننده ی همکاری های دانشگاه های ایران با کشور اترش هستیم و با کشورهای عراق، ایتالیا، مالزی و اتریش همکاری های نزدیکی داریم و در صدد هستیم در بحث تعامل دانشجو و همکاری های مطالعاتی مشترک با آنها وارد کار شویم و به زودی اداره ی امور بین الملل دانشگاه را به سطح معاونت بین الملل ارتقا خواهیم داد. در زمینه ی گسترش زبان و ادبیات فارسی در دانشگاه های معتبر جهان نیز، دانشگاه ما خوشبختانه تا کنون نقش و همکاری گسترده و درخشانی با وزارت علوم داشته و دارد و همچنین در پی تأسیس مرکز آموزش زبان فارسی برای دانشجویان خارجی هستیم.

در دانشگاه خوارزمی آزمایشگاه مرکزی تأسیس کرده ایم که قرار است همه ی آزمایشگاه های دانشگاه تحت یک مدیریت اداره شوند تا بتوانند از توان هم بهره مند شوند. یک مرکز پژوهشی نفت نیز در دانشگاه خوارزمی راه اندازی کرده ایم و در دیداری که با جناب مهندس زنگنه وزیر محترم نفت داشتیم، طرح روابط کاری و علمی گسترده ای با وزارت نفت را دنبال می کنیم.

استادان و دیگر دانشگاهیان عزم خود را جزم کرده اند که در ارتقای رتبه ی دانشگاه با تمام وجود بکوشند. خوشبختانه رتبه ی دانشگاه خوارزمی در مقالات با اچ. اندیکس بالا، به نسبت تعداد استادان، از دانشگاه تهران نیز بالاتر است. یکی از کارهای مهم ما بحث راهبردی دانشگاه بود که برای دانشگاه، برنامۀ راهبردی تدوین شد و براساس این برنامه قرار است دانشگاه خوارزمی را به دانشگاه سطح اول کشور ارتقاء دهیم. پیش بینی می کنیم که به خواست خداوند، در سال آینده و قبل از اتمام برنامه ی راهبردی، بتوانیم به اهداف خود برسیم. 

مرکز آزمون زبان، مرکز استعدادهای درخشان، و مرکز آموزش های آزاد و مجازی را نیز راه انداخته ایم. 

- آقای دکتر رتبه ی دانشگاه خوارزمی در بین دانشگاه های برتر کشور راضی کننده نیست. نظر شما چیست؟

در مورد رتبه بندی دانشگاه ها ، نکته ی اول این است که در سطح بندی که وزارت علوم انجام داده است، باید به برخی شاخص ها توجه می شد که نشده است. این گزارش، مرحله ی اول است و بنابراین، این رنکینگ ها قطعی نیست. با این حال دانشگاه خوارزمی توانمندی ارتقا به سطح اول دانشگاه های ایران را صددرصد دارد و در این زمینه کارگروه و نشست های متعددی برگزار شده است و بناست تا در این زمینه اقدامات جدی انجام شود.

- بر خلاف دانشگاه تهران و بسیاری از دانشگاه های بزرگ که توانسته اند در فضاهای پیرامونی خود، اثر گذاشته و این فضاها را نیز فرهنگی آموزشی کنند، اطراف دانشگاه خوارزمی را مکانیکی، جگرکی، تعمیرگاه ها و... فراگرفته است. شما برای تغییر این فضاها برنامه ای دارید؟

طرح جامع دانشگاه در حال آماده سازی است و مهندسان مشاور بر روی آن در حال بررسی و کار هستند. در برنامه ی طرح توسعه ی دانشگاه، دیده شده که دانشگاه خوارزمی مانند دانشگاه های تهران و صنعتی شریف، گسترش یابد و  به خیابان انقلاب متصل شود. این طرح می تواند به ارتقا و بهبود سطح علمی و فرهنگی در حوزه ی شهرسازی  کلانشهر تهران نیز کمک کند. در این زمینه باید منابع مالی لازم تأمین شود که یکی از منابع ما، املاکی است که در مناطق مختلف تهران و دیگر شهرها داریم. البته حمایت و یاری کلانِ دولت نیز ضروری است. به این دلیل که این طرح هنوز تصویب نشده، من نمی توانم برای اجرای آن، زمان مشخصی اعلام کنم؛ اما با جدیت به دنبال تصویب این طرح و اجرایی کردن آن هستیم. 

همچنین از شهرداری محترم تهران خواسته ایم که به دلیل قدمت و اصالت فرهنگی و تاریخی این دانشگاه، خیابان شرقی آن یعنی خیابان خاقانی، به یکی از گذرهای فرهنگی تهران تبدیل شود و نام یکی از ایستگاه های مترو دروازه دولت یا طالقانی نیز به نام دانشگاه خوارزمی تغییر یابد یا اسم دانشگاه به آن ها افزوده شود و بدین ترتیب، هویت و قدمت چشمگیر دانشگاه، در نام و عنوان این منطقه، بیش ار پیش دیده و سنجیده شود.

- آقای دکتر دانشگاه خوارزمی تهران بر خلاف بسیاری از دانشگاه ها سردر ندارد، به نظر شما این بد نیست؟

طراحی و اجرای سردری زیبا و در شأن این دانشگاه تاریخی و قدیمی، یکی از برنامه های صدمین سال تأسیس دانشگاه است که حتماً انجام خواهد شد. ضمن اینکه در حیاط دانشگاه نیز آب نما و باغ ایرانی ایجاد خواهیم کرد که زیبایی و جلوه ی بنای تاریخی پروین اعتصامی را دوچندان خواهد کرد و بر زیبایی و طراوت خیابان مفتح خواهد افزود.

- پروژه ی مسجد دانشگاه به عنوان بزرگ ترین مرکز فرهنگی مذهبی دانشگاه، نیمه کاره باقی مانده است. برای اتمام آن برنامه ای ندارید؟

دانشگاه خوارزمی در تهران با مشکل نبودِ یک مسجد مناسب رو به رو بود که شهرداری تهران در این زمینه به کمک دانشگاه آمد و تا کنون 50 درصد پروژه پیش رفته است. قرار شده است در روزهای آینده، اجرای بخش دوم مسجد نیز  از سر گرفته شود و چند ماه دیگر به پایان برسد.

چرا دولت برای اتمام پروژه ی مسجد کمک نمی کند؟

دولت و وزارت علوم، محدودیت مالی دارند و ظاهراً امکان کمک در این زمینه را ندارند.

-گفته می شود دانشگاه خوارزمی در زمینه ی امکانات دانشجویی به ویژه خوابگاه محدودیت دارد. نخست بفرمایید این موضوع صحت دارد و اگر دارد برای برطرف کردن این نگرانی چه برنامه ای در دستور کار دارید؟

- در کرج ما به این دلیل که فضای گسترده ای داریم، خوشبختانه مشکلی از بابت خوابگاه و امکانات دانشجویی نداریم؛ اما در تهران به دلیل محدودیت فضا مشکل داریم و در صددیم برای خوابگاه، ساختمان های جدید خریداری کنیم. جدا از موضوع خوابگاه دانشجویان ایرانی، بنا داریم برای دانشجویان خارجی نیز امکانات و خوابگاه های ویژه ای در نظر بگیریم. در مجموع اینکه در حال حاضر قبول داریم که در زمینه ی خدمات دانشجویی، محدودیت و کمبودهایی داریم؛ اما در آینده امیدواریم بتوانیم مشکلات خوابگاهی را حل کنیم.

- آقای دکتر موضع شما در مورد دانشجویان پردیس چیست؟ به نظر شما این دانشجویان به کیفیت علمی دانشگاه آسیب نمی زنند؟

فلسفه ی این کار، جذب دانشجویانی بود که به دلیل محدودیت پذیرش در دانشگاه های داخلی، در صدد بودند در خارج از کشور تحصیل کنند. پذیرش دانشجوی پردیسی، البته کمک مالی هم برای دانشگاه بود. نکته ای که اینجا باید بگویم این است که اگر مشکلات مالی دانشگاه حل شود، دیگر دانشگاه به دانشجویان پردیسی، نگاه مالی نخواهد داشت. در شرایط جدید، دانشجویانی که به پردیس ها معرفی می شوند، از طریق آزمون سراسری سازمان سنجش است که باید نمره ی حداقلی را به دست آورند. بر خلاف سال های گذشته، از سال جدید دیگر هر کسی که ثبت نام کند، در دانشگاه قبول نمی شود و باید نمره ی حداقلی را به دست آورد. البته این واقعیت را نیز باید گفت که در بسیاری از موارد، دانشجویان پردیسی از نظر علمی در شرایط خوبی هستند و تفاوتی با دانشجویان روزانه و عادی ندارند. بسیاری از آنان در وزارتخانه ها و شرکت های بزرگ مشغول کار هستند و مطالعات و تحصیلات خود را در محیط کاری نیز تجریه می کنند و به کار می گیرند.

در پایان از زحمات شما در اطلاع رسانی و نقد و نظر کارشناسانه و ارزشمندتان و فرصتی که برای معرفی قدیمی ترین دانشگاه ایران فراهم کرده اید، سپاسگزارم و آرزوی سلامت و سعادت برای شما و همکاران کوشا و صدیقتان دارم. 

انکار ایران، انکار وجود خویش است

انکار ایران، انکار وجود خویش است  رضا داوری اردکانی

*با اینکه من در مطالب شما خیلی حس میهن‌دوستی،  وطن‌دوستی و تعلق خاطر به ایران را  می‌بینم  و دغدغه شما نسبت به ایران از ترافیک گرفته تا آموزش و پرورش، اخلاق و سیاست، کاملا برای من مشهود است، ولی هیچوقت ندیده‌ام که از ایران و ایرانی در مطالبتان بگویید (البته شاید نیازی هم نبوده؛ چون اینها در مطالبتان مستتر بوده‌است)؛ این به این معنی است که هیچوقت مفاهیم ایران و ایرانی برایتان مسئله نبوده که به طور مستقل به آن بپردازید؟

شما به مطلبی توجه کردید و آن را به یاد من آوردید که از سال ها پیش می خواستم درباره آن چیزی بگویم. من در اوایل انقلاب در تلویزیون سخنرانیهایی درباره ناسیونالیسم ایراد کردم و آن سخنرانی هابه صورت دو کتاب در همان اوقات چاپ شد اما نخواستم که آن کتابها تجدید چاپ شود بعضی مطالب آنها موجب ناراحتی و آزردگی کسانی ازاهل سیاست شد و حتی بعضی دوستانم هم رنجیده خاطر شدند. جوان دانشجویی که خیلی به من لطف داشت آزرده شده بود که چرا گفته ام ناسیونالیسم ایدئولوژی است زیرا می پنداشت که ایدئولوژی چیزی جز ضوابط و قواعد حکومت اسلامی نیست. در آن سخنرانی ها من ناسیونالیسم را نقد کرده  بودم و نقد ناسیونالیسمبه عنوان ایدئولوژی ناچیز شمردن نهضتهای ملی نیست البتهبه تلویح و تصریح گفته  بودم که این نهضت ها همه شکست خورده اند. این شکست ها که نسل من و نسل بعد از من آن را آزمود و شاید در این آزمایش به دل و جانش نیز آسیب رسید، دردناک بودولی دلبستگی به نهضت های ملی تاوان دارد. برای کسی مثل من هم یکی از عزیزترین این نهضت ها نهضت ملی شدن نفت ایران بود. پس تعلق خاطر به نهضت ملی و مجاهده برای استقلال و آزادی را با اعتقاد به ناسیونالیسم یکی نباید دانست. به عبارت دیگر ناسیونالیسم را با تعلق به وطن و وطن دوستی اشتباه نباید کرد. ممکن است صاحبان این اشتباه بپندارند که نقد ناسیونالیسم نقد تعلق به وطن است. حتی کسانی در کوچه و خیابان بارهابه من ناسزا گفتند زیرا می پنداشتندکه من دشمن ایرانم. آنها شاید ایران را دوست می داشتند اما نمی دانستند و درنمی یافتند که ناسیونالیسم یک ایدئولوژی دویست ساله است و از عوارض جهان متجدد است. این مطلب هم اکنون هم به اسانی درک نمی شود و هم اکنون هم می ترسم اگر بگویم مفهوم ملت ایران را بر همه مراحل و منازل تاریخی اقوام ساکن در سرزمین هایی که ایران خوانده می شده اند نمی توان تطبیق کرد،گفته  را به درستی درک نکنند. 

اکنون وقتی می‌گوییم «ایران» معمولاً مراد مفهوم سیاسی کشور یعنی قانون اساسی و جمعیت ساکن در حدود مرزهای جغرافیایی و حکومت و نظام شهروندی است. کشور به این معنی در دوره جدید تحقق یافته است. آن ایرانی که مثلا در شاهنامه فردوسی گفته‌می‌شود، با این ایران متفاوت است؛در آن زمان و در زمان فردوسیnation state و  حکومت ملی مطرح نبوده‌است. اصلا تعریف ملت، به زمان جدید تعلق دارد؛ زیرا ملتها  (nations)هر چند که نطفه وجودشان در گذشته به نحوی وجود داشته است، در زمان جدید به عنوان ملت قوام یافته اند پس منظور این نیست که در زمان قدیم، اقوام، زبانها و فرهنگهای مختلف وجود نداشته اند‌؛ فرهنگهاهمیشه از هم جدا بوده‌اند و با یکدیگر اختلاف داشته‌اند؛ اما ملت اتحادی از مردم و اقوام دارای خاطرات مشترک است که نظم و قانون و حکومت و سیاستی را پذیرفته‌اند. 

ناسیونالیسم هم در تناسب با پیدایش تاریخی ملت پدید آمده است. در حقیقت ناسیونالیسم توجیه وجود حکومت ملی و قواعد راهبر آنست درست است که بسیاری از ناسیونالیست ها وطن و کشور خود را با عصبیت دوست دارند اماتعلق به کشور خود و وطن‌دوستی که آن را جزئی از ایمان دانسته اند یک چیز است و ناسیونالیست بودن چیزی دیگر؛ یعنی نمی توان گفت کسی که ناسیونالیست نیست و مثلا تمایلی به سوسیالیسم دارد؛ کشور و وطنش را دوست نمی دارد.همه مردم کشور و تاریخ و فرهنگشان را دوست می دارند. حتی علاقمندان به کوزموپولیتیسم که می گویند نمی دانند معنی ایران و ایرانی بودن چیست، از این حیث مستثنی نیستند. حسن آنها اینست که در زمانه ای که اخلاق به شدت رو به ادبار دارد همچنان به ایده-آل تقریباً بر باد رفته شهروند جهان بودن دل بسته اند. کوزموپولیتیسم هر چند که از ابتدا یک وهم خوش بینانه و ساده لوحانه در مورد تحقق فرد آزاد در جهان صلح و آزادی بود، از آن حیث که با اندیشه منورالفکری تناسب داشت به کلی بی وجه نبود. اما اکنون که رویای صلح دائم بر باد رفته و سیاست رسمی در کانون های دموکراسی اروپا و امریکا ازرسم بیگانه-ستیزی استقبال می کند شاید کوزموپولیتیسم یک شوخی باشد. اگر پیدایش احزابی مثل جبهه ملی فرانسه یا استراتژی هایی مثل جنگ تمدن های هانتینگتون امور عارضی است و نه نشانه های شکست لیبرال دموکراسی و سوسیال دموکراسی و ...باز هم می توان منتظر حکومت واحد جهانی بود، لااقل باید شرایط و وجوه این انتظار را توضیح داد. تا صد سال پیش دل-خوش کردن به رؤیای حکومت جهانی و شهروند جهان بودن هنوز وجهی داشت اما اکنون که ضعف و بی کفایتی ایدئولوژی ها و از جمله لیبرال دموکراسی آشکار شده است و انحطاط دموکراسی را در همه جا و از جمله در ایالات متحده امریکا می بینیم و خطر تروریسم و تبهکاری های گروه هایی مثل داعش جهان را به وحشت انداخته است، پروراندن سودای الحاق «موصل»(که شاید تا چند روز دیگر به کلی ویران شود)به «جهان صلح دائم کانت» نشانه خردمندی نیست. 

کوزموپولیتیسم چنانکه رواقیان پیش آورده بودند یک وجه اخلاقی قابل دفاع داشت اما اکنون عیبش اینست که به یک سودای محال مبدل شده است. هر چند که شاید بسیاری از پیروان این ایدئولوژی با حسن نیت به آن گرویده و قصد و نیت اخلاقی داشته باشند آنها باید فکر کنند که آدمی چگونه می تواند از همهتعلق ها صرفنظر کند. تعلق همیشه خوب نیست یا همه تعلق ها را نمی توان خوب دانست ولی آدمی با تعلق آدمی می شود. البته او می  تواند در سیر معنوی مراتب نازل تعلق را کنار بگذارد و به تدریج به جایی برسد که جز خدا نبیند و در دوست فانی شود ولی این برای همه اتفاق نمی افتد. هر چند که با تحقق چنین امکانی است که مردمان تصوری از آزادگی پیدا می کنند و راه رهایی را می یابند ولی مردم بهر حال اهل تعلقند و اگر تعلق به آئین و قانون و اخلاقو فرهنگ و دانش و زندگی نداشته باشند چه بسا که از آدمیت خارج  شوند. شاعر می تواند غلام همت کسی باشد که «ز هر چه رنگ تعلق پذیرد آزاد است» اما جامعه مدنی و سیاسی با بی تعلقی قوام نمی-یابد و به این جهت کوزموپولیتیسم در معنای سیاسیش سودا و تمنای محال است و این تمنای محال وقتی که تروریسم در سراسر روی زمین به یکی از نگرانی های بزرگ مبدّل شده است بیشتر عجیب می نماید. البته ناسیونالیسم هنوز در صحنه سیاست حضور مؤثر دارد یا لااقل تعلقات ملی و قومی را نمی توان انکار کرد و مگر نه اینکه صورتی از این تعلقات را در منتسب کردن شاعران و فیلسوفان و بزرگان گذشته به قوم و کشور خویش هممی توان دید.

در حدود نیم قرن پیش این پرسش پیش آمد و اکنون هنوز هم مطرح است که آیا فلسفه ما، اسلامی است یا ایرانی؟آیا «ابن سینا»، عرب است یا ایرانی؟«مولوی»کجایی است؟ افغانی و ایرانی است یا ترک؟ توجه کنیم که این پرسش ها پرسش اهل علم و به طور کلی، پرسش فرهنگی نیست بلکه نشانه دخالت ناروای سیاست و ایدئولوژی در فرهنگ و تاریخ است. در برابر کسانی که ابن سینا را عرب یا ایرانی و مولانا جلال الدین را ایرانی یا ترک می دانند شاید کسانی باشند که چون سیر در ابرهای غلیظ وهم جهان وطنی،به آنها سعه صدر فراوان بخشیده است فریاد برآورند که این بزرگان به نوع بشر تعلق دارند و به هیچ قوم و سرزمین و زبانی وابسته نیستند. این تلقی هم به اندازه تلقی اول سیاسی و سطحی است. با این تفاوت که تلقی اول لااقل طبیعی و از نظر روان شناسی قابل توجیه است اما این یکی، بخصوص اگر در جهان توسعه نیافته گرفتار هزاران درد و مصیبت، پیدا شود، قدری غیرطبیعی و بیش از حد روشنفکرانه و آزاداندیشانه به نظر می آید. آزاد اندیشی خوب است به شرط اینکه آزاد اندیشدر رؤیا غرق نشود و مرزهای بی خیالی و بی غمی را فرو نریزد. 

در جهان کنونی که علم تکنولوژیک دائرمدار همه چیز است دانشمندان و مهندسان و پزشکان در سراسر روی زمین به کشورهای توسعه یافته و بخصوص به امریکا و کانادا می روند و در آنجا اقامت می کنند. این وضع می تواند نشانه ای از جهانی بودن و جهانی شدن علم و تولید و تجارت باشد و البته اهل علم و تولید و تجارت به عالم علم و تجدد تعلق دارند. من در مقاله ای توضیح داده ام که دانشمندان دو وطن دارند یکی وطنی که در آن زاده شده و زبان گشوده اند و دیگر وطن علم. وقتی این دو وطن در برابر هم قرار گیرند، شاید یکی غلبه کند و اگر وطن علم غلبه کرد وجهی برای توجیه کوزموپولیتیسم هم (جهان وطنی یا جهان ولایی) پیدا می شود ولی این حرف ها که ناظر به وضع فیزیک دان و مهندس و پزشک این زمان است به نوع مردم و به امثال ابن سینا و مولوی ربطی ندارد. آنها در هر جا که متوطن بودند به جهان ایرانی - اسلامی تعلق داشتند. 

این تعلق قراردادی نبود و آن را با تابعیت رسمی و صرفاً مدنی این یا آن کشوراشتباه نباید کرد.تابعیت به معنی کنونی یک امر اعتباری و حقوقی است و وجود اشخاص به آن تحویل نمی شود. اگر آدمی عین تابعیتش بود جهان وطنی درست در می آمد (به شرط اینکه پیرو جهان وطنی به این تعارض توجه کند که حقوق بشر بدون تابعیت پا در هواست)اما مولوی تابعیت ایران و ترکیه نداشته است که بگوییم ایرانی یا ترک است. در زمان مولوی نام ترکیه هیچ جا نبوده و شاعر بزرگ بر اثر سوء قضا از بلخ به قونیه در امپراطوری روم شرقی رفته و در آنجا مجلس درس و بحث داشته و با بزرگانی مثل صدرالدین قونویو شمس الدین تبریزیکه از مظاهر تفکر اسلامی اند، معاصر و محشور بوده است. اینها کسانی نیستند که به جایی و شهر و کشوری متعلق باشند و چنانکه می بینیم جاها و شهرها و کشورها خود را محتاج و متعلق به آنها می دانند. عظمت شکسپیر به انگلیسی بودن او نیست بلکه بریتانیا به شکسپیر می نازد. پس توجه کنیم که وقتی همه می خواهند کسی را به خود منسوب کنند او نمی تواند به غوغای عام منسوب باشد. مولانا گرچهبه یک اعتبار متعلق به عالم ایرانی اسلامی است و به زبان فارسی تفکر می کرده است، خود را متعلق به هیچ  جا و هیچ قوم و ملت نمی داند:

نه شرقیم نه غربیم نه برّیم نه بحریم

نه از ارکان طبیعیم نه از افلاک گردانم

نه از هندم نه از چینم نه از بلغار و سقسینم

نه از ملک عراقم من نه از خاک خراسانم

و اتفاقاً چون از تعلق ها آزاد شده است، بنای عالمی را می گذارد یا جهانی را تحکیم می کند که مردمان می توانند با تعلق به آن و در پناه آن سر برند. مردم عادی نمی توانند به وطن و به عالم خود تعلق نداشته باشند. حتی متفکران هم در عالم خود تفکر می کنند. 

دانشمندان عصر هموقتی وطن زادگاه خود را ترک کنند اگر به جهان علم تعلق نداشته باشند در راه علم پیشرفت نمی کنند. اما شاعران و متفکران در عین تعلق به عالم و وطن خود تعلق ها را بنیان می گذارند و تحکیم می کنند و با این بنیانگذاری چه بسا که وطن مردمان و عالم آنها را قوام می دهند یا به آن استحکام می بخشند. مولانا جلال الدین با آزادی از تعلق ها عالم ایرانی- اسلامی را که در خراسان و شرق دستخوش آسیب ها و مصیبت های بزرگ شده بود در غرب و در روم شرقی تجدید کرد. این قضیه را سهل نباید گرفت و در مورد وطن داشتن و وطن نداشتن حکم شایع را مطلق نباید انگاشت و همه گروه های مردم در همه زمان ها را مشمول یک حکم کلی نباید قرار داد. مولوی و سعدی و ... از مظاهر بزرگ جهان ایرانی- اسلامی اند و اگر بخواهیم برای آنها تابعیت درست کنیم قدر آنها را ناچیز انگاشته ایم. وانگهی آنها دیگر شناسنامه و پاسپورت و ویزا نمی خواهند که بپرسیم تابعیت کدام کشور دارند. آنها امروز همانند کهگفته و نوشته و تعلیم کرده اند. ابن سینا صاحب شفا و اشارات و قانون و نجات و دانشنامه علائی و ... است. مولانا هم مولانای مثنوی و دیوان شمس و فیه ما فیه و ... است. این آثار چیسنت و چه کسانی و کدام مردمآنها را می خوانند. هیچ اشکالی ندارد اگر یک ازبک بگوید، ابن سینا اهل بخارا بوده است و چون بخارا امروز رسماً به ازبکستان ملحق شده است کشور ما باید او را بزرگ بدارد. در ترکیه هم می توانند بگویند، مولوی مقیم قونیهبوده و آثار خود را در آنجا گفته و نوشته است و به این انتساب مباهات کنند اما اختلاف زمانی به وجود می‌آید که ترکیه بگوید، مولانا ترک است و ازبک ابن سینا را ازبک و اهل ازبکستان بداند.شرق شناسان و ایران شناسان او را رومی خوانده اند اما ترک نگفته اند زیرا قونیه قرن هفتم ترک نبوده است. ابن سینا و مولوی هر چه باشند ازبک و ترک نیستند. ابن سینا زاده بلخ و پرورده بخارا یعنی دو کانون زبان فارسی و معارف اسلامی بوده است. 

مولانا جلال الدین هم وقتی فرهنگ ایرانی- اسلامی بر اثر هجوم مغول از خراسان و شرق به غرب ایران انتقال یافت راهی غرب شد و در قونیه سکنی گزید که اهل آنجا مقدمش را گرامی داشتند.همه جهان حق دارند مولوی بخوانند، او یک متفکر و صاحب‌نظر بزرگ است اما چیزی که او را به ما (ایرانیان) مربوط می‌کند، علاوه بر اشتراک در زبان و فرهنگ،سابقه حضور مستمر هفتصد هشتصد ساله اش در مدارس و محافل فارسی زبان های اهل نظر و معنی در حوزه جغرافیایی میان سند و مدیترانه بوده است. زبان مولوی، زبان ماست و این زبان با شعر و نثر او قوت گرفته‌است، غیر فارسی زبان ها اگر می خواهند مولوی بخوانند باید ترجمه شعرش را بخوانند و ترجمه شعر، شعر نیست. زبان مولوی ما را پرورش داده و ما پرورش‌یافته او هستیم؛ همچنانکه ما هم او را در پناه خود داشته‌ایم؛ چرا که او هم برای مولانا شدن به مردم نیاز داشته و مردمی که در کنار او زندگی می‌کرده‌اند وبا او همدل و همنوا بوده اند، شرایط پدید آمدن مثنوی و دیوان شمس را فراهم آورده  و او را مولانا خوانده اند. حالا ممکن است گفته شود که زبان این بزرگان را در تعلقشان به این یا آن کشور نباید چندان مهم انگاشت زیرا ابن سینا مثلاً هم به فارسی کتاب نوشته‌است و هم به عربی؛ در حقیقت وقتیگفته می-شود ابن سینا به ایرانیان تعلق دارد؛ نظر صرفاً به فارسی نویسی یا عربی نویسیش نیست بلکه در حضور دائم او در تاریخ علم و تفکرمنظور نظر است. پس سخن گفتن از ابن سینا حکایت تاریخ است. ابن سینا کتابهایش را در گرگانج و اصفهان و همدان و ... تالیف کرده و خوانندگان کتاب های او در ری و اصفهان و شیراز و طوس و نیشابور و زنجان و تبریز و همدان و کرمان و ... بوده‌اند. این سخن را به هیچ وجه تمایل به تملک و تصرف امثال ابن سینا و مولوی حمل نباید کرد بلکه آن را اعتراف به شاگردی باید دانست. آنها آموزگاران ما هستند و البته همه مردم جهان می توانند از آنها درس بیاموزند. پس آنها ملک ما و متعلق به ما نیستند بلکه شاید ما بتوانیم تعلقی را که آنها به عالم خویش داشته اند درک کنیم. به عبارت دیگر چیزی که ما را به این بزرگان مرتبط می‌کند، همان تاریخ مشترکی است که داریم؛ ما و آنها به یک تاریخ تعلق داریم و دارای خاطرات مشترک هستیم،صاحبان این خاطراتپیوندی با یکدیگر دارند که مثلا یک ونزوئلایی یا ایسلندی ندارند. خاطره به طور کلی نمی تواند جدا از تعلق باشد. حافظه و خاطره اگر باشند، تعلقند و اگر نباشند ادراک هم صورت نمی گیرد. در نظر شایع و مشهور همه آدمیان مستقل از جهان و روابطی که با دیگران دارند صاحب فهم ثابت و مطلقند. این رأی در تجربه تاریخی درست در نمی آید زیرا فهم هر مردمی با عالم آنها تناسب دارد. ما فقط استعداد فهم داریم نه اینکه همواره صاحب یک فهم معین و متحقق باشیم. 

ادراک و خاطره موقوف به تعلقند و این تعلق اقوام و اشخاص را از یکدیگر متمایز می‌کند. «کوسمو پولیتیست»می تواند بگوید هر جا که او باشد،وطنش آنجاست.او می تواند علم و فرهنگ را نیز که در دوره جدید جهانی شده است مطلقاً جهانی بداند. علم و فرهنگ کنونی جهان به جایی تعلق ندارد یا درست بگویم همه مردم جهان به علم تکنولوژیک و فرهنگ جهان متجدد تعلق دارند و اینکه می گویند علم جهانی است و به اینجا و آنجا متعلق نیست درست می گویند اما شاید درباره این سخن درست به اندازه کافی نیندیشیده باشند. علم جهانی است به این معنی که همه می توانند آن را فراگیرند. اما همه کشورها و مردمان به یک اندازه در بنیاد کردن علم و در بهره برداری از آن سهیم و توانا نیستند. علم تکنولوژیک چیزی نیست که بر حسب اتفاق یا با میل و هوس این و آن به وجود آمده باشد. این علم تاریخی است و با تحولی در وجود بشر در طی یک نهضت فکری علمی به وجود آمده است. این علم به بشر جدید تعلق دارد و با خرد جدید سازگار است. اگر کسانی بشر جدید را تحقق طبیعت انسانی و خرد جدید را مطلق خرد می دانند که البته عددشان کم نیست باید درباره طبیعت بشر و شرایط خرد و خردمندی او بیشتر بیندیشند زیرا نه بشر جدید بشر قرون وسطی و بشر قدیم است و نه مردم زمان ما عالم و آدم را چنان می فهمند که متقدمان می فهمیده اند. بشر جدید با علم و عقلش پس از رنسانس به وجود آمده و پدید آمدنش یک حادثه تاریخی است. ارسطو در منطق خود صورتی از عقل بشری تصویر کرد. آن عقل گر چه در طی دوهزار سال در قوام جهان های کم و بیش متفاوت دخیل بود، عقل همه مردم جهان در همه دوران ها نبود چنانکه شرق آسیا به ارگانون ارسطو وقعی ننهاد وتجدد آشکارا از خرد ارسطویی عدول کرد. عقل جدید غربی هم که داعیه همه جایی بودن داشت و داردچنان گسترش نیافت که همه مردم جهان یکسان از آن برخوردار شوند. ا

گر می‌بینیم جایی قفر قفر است و گل علم در آنجا نمی روید و اگر بروید زود پژمرده می شود یا کارها سازمان و نظام درست ندارند، وجهش اینست که عقل جهان بین و جهانساز در آنجا ریشه نکرده است. وقتی علم و فلسفه و معارف در کشور ما شکوفا بود اروپا علم نداشت و وقتی اروپا به علم جدید رسید بخش اعظم جهان تا مدت ها به کلی از آن بی نصیب بود. وقتی کشوری ناتوان در مدیریت و بی بهره از علم است، شاید درشعرو فرهنگ و هنر و موسیقی و عرفان و سیاست هم مقلد باشد. اینها همه در تناسب با یکدیگر وجود دارند پس چگونهعلم و عقل را جهانی بدانیم و بگوییم اینها نسبتشان با همه جهان یکسان است.قرون دوم، سوم، چهارم و پنجم هجری در عالم اسلام -خصوصا در ایران-زمان رونق علم و تفکر بوده اند و با قرون بعد قابل قیاس نیستند؛ تفکر ایرانی-اسلامی در این دورانقوام یافته و فردوسی در سال های آخر قرن چهارم و سه دهه اول قرن پنجم کاخی بلند در نظم فارسی پی افکنده است و در پی فردوسی هم مولوی و سعدی و حافظ و ...آمده اند. در قرون مزبور علم و فلسفه و پزشکی هم متناسب با یکدیگر و در تناسب با شعر بسط یافته است. این دوران تاریخی نه اتفاقی بوده است و نه می توان آن را نادیده گرفت. اگر کسی آن را متعلق به همه جهان بداند سخن بی اساس و بی ثمری گفته است که ردّ آن هم وجهی ندارد اما این قبیل سخنان چیزی را روشن نمی کند. آنچه در اینجا اهمیت دارد نسبت تاریخی ما با فردوسی و ابن سینا و ... است. این نسبت فرضی و قراردادی نیست بلکه نسبت موجود در تاریخ است و به این جهت نسبت خاص است. این نسبت را اگر بتوان در لفظ و داعیه اثبات و نفی و انکار کرد اثر تاریخی‌اش کم و بیش باقی است. 

فردوسی و سعدی اگر نبودند معلوم نبود آیا زبان فارسی همین بود که هم اکنون هست یا وضع دیگری می داشت. ما از گذشته خود جدا نیستیم و اگر از گذشته غافل شویم آینده را درنمی یابیم زیرا با قطع پیوند با زمان از آدمی جز هوس و پیروی از رسوم و آراء مشهور چیزی باقی نمی ماند. به ایران و وجود و معنای آن بازگردیم اگر در ابرهای رمانتی سیسم سیر نمی کنیم و پایمان روی زمین است، چندان مشکل نیست که دریابیم ایران چیست و کجاست؟ ایران همین جاست که ایستاده ایم و نه فقط با در و دیوار و مردمش بلکه با دردها و مصیبت ها و حرمان ها و پیروزی ها و بهره مندی ها و شادی هایش آشنا هستیم ( و نمی-دانم چرا نمی خواهیم و نمی توانیم به وضع کنونی روح و خردش فکر کنیم) این ایران دیروز و امروز دارد و باید به فردایش هم فکر کرد و وقتی که فکر می کنیم در موقع و مقام و  نه در فضای معلق و تهی بلکه با امکان های معین فکر می کنیم. این فکر با علایق قرین است. ما هر چه تظاهر به جهانی بودن بکنیم و نخواهیم از صورت همگانی شده رؤیای کانتی آزادی و صلح دائم یک قدم بیرون بگذاریم، از ایران و تاریخ و گذشته و آینده و دین و آئین و غم ها و شادی ها و دردهای گذشته و اکنونش و زبان و زمانی که در آن سکونت داریم نمی توانیم برکنار و غافل بمانیم. پس ایران هست و چون ایران هست، من هستم. 

من اگر ایرانی نبودم می بایست به جای دیگری تعلق می داشتم یا پناهنده و پناهجو و تبعیدی می بودم و در آن صورت از حقوق بشر هم (که آن را شرط لازم و کافی برای تحقق سعادت بشر می دانند) بهره ای نداشتم. خلاصه کنم مردم عادی نمی توانند وطن نداشته باشند. دانشمندان در دهه های اخیرگاهی وطن علم را بر وطن زادگاه ترجیح می-دهند اما متفکران و صاحبنظران و شاعران وضعی متفاوت دارند زیرا آنها در وطن خویش هم غریبند اما اگر از این وطن دور شوند، دو غربت دارند که یکی از آنها غربت از وطنی است که در آن غریب بوده اند. غریب کسی است که از وطن خود دور مانده است و همین که احساس غربت می کند دلیل نیاز او به وطن است پس ایران را منکر نشویم زیرا این انکار، انکار وجود خویش است. ما می توانیم از آنچه هستیم و داریم راضی و خرسند باشیم ولی آیا وقتی از ایرانی بودن اعراض کنیم چه می شویم و چه بدست می آوریم که راضی و خرسندمان کند؟ موجه ترین پاسخی که ممکن است بشنویم اینست که در پی خرد و آزادی می رویم. این مطلب خوبی است اما چرا باید در طلب خرد و آزادی از ایران و وطن اعراض کرد؟ آیا ایران با خرد و آزادی نمی سازد یا این آدمیانند که در هر جای جهان می توانند بی خرد و خردمند و آزاد و برده صفت باشند. 

در حدود پنجاه سال پیش یادداشتی در نقد کتاب خلقیات ما ایرانیان اثر نویسنده نامدار محمدعلی جمالزاده نوشتم. او در این کتاب آرائی شبیه آنچه در حاجی بابای اصفهانی آمده است دارد و به ایرانیان بی خردی و ریاکاری و دورویی و تقلب و تملق و طمع و بی همتی و ترسویی و ... نسبت می دهد. من با استناد به مقاله ای که نویسنده در نقد کتاب خواندنی ایرانیان و بربرها اثر امیرمهدی بدیعنوشته و در آن ایران و ایرانیان را بزرگ داشته بود نتیجه گرفتم که صفات و رذیلت هایی که به ایرانیان نسبت داده شده است به فرض اینکه تحقق داشته باشد حتی در نظر نویسنده ربطی به ایران و ایرانی بودن نمی-تواند داشته باشد. هر قوم و مردمی ممکن است به بلا و مصیبت بی خردی و فساد روحی و اخلاقی مبتلا شوند اما این ابتلا خاص این یا آن قوم نیست. هیچ قومی هم در جهان وجود ندارد که مصون از انحراف و معاف از ارتکاب زشتی و رو کردن به پلیدی و پلشتی باشد. ما هم مستثنی نبوده ایم اما تنها مبتلاهایی که از ابتلای خود خبر دارند می توانند برای علاج بکوشند و مسلماً با پشت کردن به وطن بیماری و بلا رفع و درمان نمی شود. مرحوم جمالزاده ایران را دوست می داشت و شاید می خواست انحطاط را گوشزد کند. من هم مثل اکثر قریب به اتفاق مردم ایران کشورم را دوست می دارم اما اهل تعصب نیستم. همه می دانیم که ایران تاریخ طولانی دارد و در این تاریخ طولانی راه های پست و بلند و پر فراز و نشیب را پیموده و قوت و ضعف و خردمندی و بی خردی را آزموده است. پس آن را نه مرکز جهان و مجمع همه خوبی ها و مبری از هر شر و فساد بدانیم و نه از آن رو بگردانیم که این رو گرداندن با هیچ توجیهی موجه نمی شود. ایران، ایران تاریخی است. پس از یاد نبریم که جامعه کنونی ما هم مظهری از ایران است. ما ایرانیم و ایران حاصل و خلاصه وجود مردم ایران است.

*شاید اینکه یک عده‌ای اینقدر مخالف این ماجراها هستند و اصرار دارند که زیاد روی ایرانی بودن تاکید نکنیم؛ درواقع بیم این را دارند که ما با فخر فروختن به ایرانی بودن و ایران، از معایب خودمان غافل شویم.

این نگرانی کاملا بی وجه نیست اما چرا به جای تذکر، ایران را باید انکار کرد؟ و مگر نمی  توان به گذشته نازید و در عین حال به عیب ها هم توجه کرد؟ می دانید کهسه نوع تاریخ داریم؛ تاریخ تفکر و عبرت، تاریخ مفاخر و تاریخ تتبع خشک؛دانشمندی کهمثلا تاریخ طبری را با دقت تصحیح می‌کند، کار خوبی کرده است یکیهم به تاریخ، فخر می‌کند و هویت خود را در این مفاخرت می یابد. معدودی هم ممکن است از تاریخ عبرت بگیرند ولی عبرت گرفتن از تاریخ امر نادری است چنانکه اهل سیاست به ندرت از تاریخ عبرت می گیرند زیرا آنها در سودای دوام قدرتند و تاریخ را دوست نمی دارند مگر آنکه آن را وسیله کنند. فقط خردمندانند که از تاریخ عبرت می‌گیرند پس تاریخ برای همهکتاب العبر نیست. وقتی تاریخ، تاریخ مفاخر باشد آن هم بدون عبرت و تحقیق و تتبع؛ شاید به خطابه ای مملو از خودستایی بیهوده مبدل شود. این سه تاریخ که گفته شد اگر با هم باشند راهنما هستند تاریخ عبرت و تذکر بدون تحقیق و مطالعه نیست. تاریخ مفاخرت یا تتبع تاریخی هماگر تنها صورت تاریخ نویسی تلقی شوند شاید مایهاتلاف وقت و سرگردانی در زمان حال موهوم باشند. پس تاریخ جمع این سه وجهه است. اگر تاریخ ایران را در این تعادل بیابیم ؛ آنوقت ایران را دوست می داریم و به آن احترام می‌گذاریم، غلو و اغراق هم نمی‌کنیم و از عیب هایش چشم نمی پوشیم و از ترس اینکه عیب های یک دوران پوشیده بماند همه عیب را یکسره و یکباره در معنی ایران نمی بینیم و در نتیجه نه هر چه را که اسمش ایران و ایرانی است؛ موهوم و بیهوده و بی معنی قلمداد می کنیم و نه عین خوبی و بزرگی می انگاریم. این ایران، ایران ماست و ما مسئول عیب هایش هستیم. اگر هوایش آلوده و مسموم است و در معرض تهدید خشکی و بی آبی قرار گرفته و فساد در همه شئونش رخنه کرده و ... همه از ماست. عیب های خود را به ایران نسبت ندهیم و نام عزیز آن را وسیله سلب مسئولیت و اثبات جنت مآبی خود نکنیم.

*واقعا امکانپذیر است که منِ ایرانی بتوانم از هویتم فاصله بگیرم و از بالا، از بیرون به قضیه نگاه کنم؟

از اول بپرسیم هویت ایرانی چیست و آیا می توان آن را امر ثابتی که در تاریخ همواره یکسان می ماند دانست و چرا هویت را تاریخی ندانیم؟ هویت تاریخی بجای اینکه تعین ثابت در همه زمان ها باشد تعین های بهم پیوسته است و در عین ثبات دگرگون می شود. چنانکه اشاره کردید ما از این هویت تاریخی نمی توانیم جدا شویم زیرا فهم و خرد آدمیان در عالمشان که صورت و نظمی از بودن و دیدن و دریافتن و زندگی کردن با یکدیگر است قوام پیدا می کند. اینکه آدمی را بالذات و در تنهایی خود حتی اگر در هوا معلق باشد مثل «زنده بیدار» ابن طفیل یا «رابینسون کروزوئه» دانیل دفو از خرد برخوردار بدانیم شاید احترامی باشد که به تاریخ فلسفه دوهزار ساله می گذاریم اما به نظر نمی رسد که خرد آدمی بدون زبان و بی-نسبت با دیگران به کار افتد و به فعلیت برسد. اگر این نظر درست باشدو آدمیان بی عالم نباشند و فهمشان فهم جهانشان باشد از هویت تاریخی هم نمی توانند پیوند ببرند زیرا عالمشان از این هویت تاریخی جدا نیست. به این جهت است که گفتم کوزموپولیتیسم در خیال و در نیت معتقدانش شاید زیبا و خوب بنماید و تا آنجا که تقابل هایی مثل هلن و بربر، عرب و عجم، متمدن و وحشی را نفی می کند موجه باشد اما صورت جدید آن یک عیب کوچک دارد که همه حسن هایش را می-پوشاند و آن عیب کوچک محال و بیهوده بودن آنست. ما چنانکه اشاره کردید فارغاز هر عالم، از موضع خدایی نمی توانیم به جهان و جهانیان نگاه کنیم بلکه در عالم خود با خودآگاهی نسبت به آن عالم و در تنهایی اوقات تفکر می توانیم به علم و عمل و حکم برسیم. خدایی بودن ما به قدر برخورداریمان از وقت تفکر است (و به همین جهت است که فرموده اند «تفکر ساعةٍ خیرٌ من عبادة سبعین سنة») و در این وقت چه بسا که بنیاد زندگی جمعی مردمان گذاشته می شود.

اتفاقا یکی از دوستان، همین اخیر با صراحت گفته‌بود، من وقتی تیم ملی فوتبال ایران بازی دارد، دعا می‌کنم که تیم شکست بخورد؛ به خاطر اینکه وقتی ما پیروز می‌شویم بر توهماتمان افزوده می‌شود و به خاطر همین توهم است که نمی‌توانیم در جهان به جایگاه خوبی دست یابیم.

من این حرف را با خوش‌بینی تلقی و تفسیر می‌کنم؛ دوست شما در واقع نمی خواهد تیم کشورش ببازد بلکه می ترسد که مبادا دچار غرور شود و در مسابقات مهمتر کاری از پیش نبرد. پس وقتی تیم کشورش شکست می‌خورد، قلبا خوشحال نمی‌شود؛ او با این حرفش دارد وضع روحی و اخلاقی غالب در ورزش کشور را نقد می‌کند و تذکر می‌دهد که مبادا وقتی یک پیروزی کوچک به دست می‌آورید، در ابرها سیر‌کنید و این غرور باعث‌شود که جایگاه خودتان را نشناسید و پیوستگی تیمی و همکاری را فراموش کنید و البته اگر شکست خوردید مپندارید که دنیا به آخر رسیده است بلکه از شکست درس بگیرید. این دوست گویی دارد تذکر می دهد که ورزشکاران دچار غرورنشوند زیرا نتیجه غرور، شکست است و به این جهتهمیشه باید نگران غرور بود اما اگر از من بپرسید می گویم نمی خواهم ایران ببازد بلکه می خواهم اگر در بازی وارد می-شود قواعد بازی را رعایت کند و بخواهد که بازیکنی شایسته باشد. نکته اساسی در پرسش اینست که گاهی ممکن است از ترس بیماری خودکشی کنیم. بیماری را باید درمان کرد و اگر مثلاً کسانی از ورزش سوءاستفاده می کنند، راه آن سوء استفاده را بست. البته معلوم است که نه درمان بیماری آسان است و نه بستن راه فساد ولی آنها را به فراموشی نباید سپرد.

این گفت‌و در شماره بیست و نهم نشریه کرگدن. آذر 1395 منتشر شده است.

حادثه پلاسکو به روایت تصویر

تاریخ انتشار:۳۰ دی ۱۳۹۵ - ۱۸:۱۱19 January 2017

تلاش برای اطفای حریق ساختمان پلاسکو 

 

 

و ناگهان فاجعه

 

 

بعد از فاجعه

تصاویر تکان دهنده ناسا از تغییرات محیطی کره زمین

در این مطلب تصاویر منتشر شده ناسا از تغییرات محیطی زمین را می بینید که نشان می دهد چطور زمین به سرعت در حال نابودی است. تصاویر تکان دهنده ای از ذوب شدن یخ های قطبی و انفجار جمعیت گرفته تا خشک شدن دریاچه ارومیه که همگی نشئت گرفته از فعالیت های انسانی است.

به گزارش کلیک، ناسا این تصاویر را در قالب مقایسه وضعیت قبل و پس از تغییر منتشر کرده است که تغییرات طبیعی را در طول ماه ‌ها و سال‌ ها نشان می دهد که همه به دلیل مداخلات زیست محیطی انسان ها بوده است.

این تصاویر نشان می‌ دهند که زمین با وضعیت فاجعه‌ باری از نظر دگرگونی های منفی مواجه شده است. یکی از تصاویر نشانگر  این موضوع است که توسعه شهری در دهلی نو در هندوستان چگونه روی داده است.

 هم چنین عکس ‌های گرفته شده در فاصله سال‌ های ۱۹۹۱ تا ۲۰۱۶ میلادی نشان دهنده رشد سریع جمعیت در طول دو دهه گذشته در هند است و  حاکی از افزایش جمعیت آن جا از ۹.۴ میلیون نفر به ۲۵ میلیون نفر است.

در یکی دیگر از عکس ‌ها می توان دید که تنها در فاصله دو سال ۲۰۱۴ تا ۲۰۱۶ میلادی یخ ‌های گرینلند به شدت در حال ذوب شدن در فصل بهار و اوایل تابستان بوده‌ اند.

در تصویر دیگری از ناسا که فوق العاده برای ما غم ‌انگیز است تغییر رنگ دریاچه ارومیه در فاصله دو ماه اوریل تا جولای ۲۰۱۶۶ نشان داده شده است که در نتیجه فعالیت ارگانیسم‌ های زنده در بستر آب های این دریاچه بوده است.  عکس‌ های ناسا نشان می ‌دهند که نزدیک به ۷۰ درصد از سطح دریاچه ارومیه در طول ۱۴۴ سال اخیر از بین رفته  است.

در یکی دیگر از تصاویر دریاچه واقع شده در ۱۳۰ مایلی لس آنجلس کالیفرنیا دیده می ‌شود که در طول چندین سال انباشته از مواد شیمیایی سمی و گرد و غبار شده و سبب فرار پرندگانی شده که زیستگاه‌شان آن منطقه بوده است.

مجموعه عکس های دیگری نیز از مسیر آب در رودخانه کلرادو در فاصله سال‌ های ۱۹۸۵ تا ۲۰۰۷ میلادی گرفته شده است که حاکی از سپری کردن خشک ‌ترین دوران این رودخانه در سال ۲۰۰۷ میلادی است.

تصاویر دیگر مربوط به آب شدن یخ‌ های قطبی در ناحیه گرینلند هستند.

یکی دیگر از تصاویر نشان می ‌دهد که دریاچه پوپ دومین دریاچه بزرگ بولیوی تنها ظرف مدت سه سال در فاصله سال ‌های  ۲۰۱۳ تا ۲۰۱۶ میلادی کاملا خشک شده است و کشاورزی در مناطق اطراف آن با بحرانی جدی مواجه شده است.

در تصویر منتشر شده دیگری رودخانه گنگ هندوستان را نشان می دهد که در فاصله سال های ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۶ میلادی با جاری شدن سیل و بادهای موسمی مواجه بوده است و منجر به کشته شدن ۳۰۰ نفر و تاثیر‌گذاری منفی بر زندگی بیش از شش میلیون نفر دیگر شده است.

۱۰ توصیه برای هضم بهتر غذا

همه ما در طول زندگی با مشکلات گوارشی مواجه می‌شویم. مشکلاتی از قبیل یبوست، سوءهاضمه و سوزش معده. در این مواقع دنبال راه‌حل‌هایی می‌گردیم تا این مشکلات ناخوشایند را رفع کنیم.

در این مطلب کوتاه چند توصیه برای مقابله با مشکلات گوارشی و هضم بهتر غذا برایتان داریم

کاهش مصرف لاکتوز
احتمال دارد مشکلات گوارشی شما به مشکلی به نام عدم تحمل لاکتوز مربوط باشد. یعنی اینکه با خوردن مواد غذایی حاوی لاکتوز مانند شیر دچار مشکل شوید. برای همین توصیه می‌کنیم به جای شیر گاو از شیرهای گیاهی مانند شیربرنج یا شیرسویا که سرشار از کلسیم هستند استفاده کنید.
پودر نارون قرمز
برخی از دارو‌ها مانند آنتی‌هیستامین‌ها و داروهای ضدافسردگی با معده سر سازگاری ندارند. برای تسکین ترش‌کردگی معده و هضم راحت‌تر غذا یک تا دو قاشق چایخوری پودر نارون قرمز را در یک لیوان آب داغ ریخته و میل کنید.
محصولات پروبیوتیک
آنتی‌بیوتیک‌ها میکروب‌ها را از بین می‌برند و در این میان به باکتری‌های مفید و بی‌ضرر نیز رحم نمی‌کنند. این باکتری‌های مفید یا پروبیوتیک‌ها به روده‌ها کمک می‌کنند تا مواد غذایی، بهتر جذب شود. برای همین لازم است که به فکر احیای این پروبیوتیک‌ها باشید. برای این کار می‌توانید از محصولات لبنی مانند ماست پروبیوتیک استفاده کنید و یا اینکه مکمل مصرف کنید.
آب بنوشید
بدانید و آگاه باشید که نوشیدن آب کافی یعنی یک تا دو لیتر آب در روز برای یک فرد بزرگسال لازم است تا بتوانند مواد غذایی را بهتر هضم و دفع کنند.
فیبر‌ها را دریابید
برای رفع مشکلات گوارشی فیبر بیشتری مصرف کنید. برای این کار هم میوه‌های تازه یا خشک، سبزیجات، آجیل‌ها، حبوبات و غلات کامل میل کنید.
کمی ورزش کنید
عدم تحرک می‌تواند باعث کند شدن روند هضم غذا شود. اما ورزش منظم به عملکرد روده‌ها و دفع غذا سرعت بیشتری می‌دهد.
خودتان را نگه ندارید
به محض اینکه نیاز به دستشویی داشتید خودتان را نگه ندارید. چون این کار به مرور باعث بروز مشکلات گوارشی خواهد شد.
بخندید
عمل خندیدن روده‌ها را «مشت و مال» می‌دهد و با استرس مقابله می‌کند. استرس زیاد باعث تنبل شدن روده‌ها می‌شود.
مواد غذایی هضم کننده
بعد از هر وعده غذایی یک عدد کیوی یا آناناس میل کنید. این میوه‌ها حاوی آنزیم‌هایی هستند که به هضم غذا کمک می‌کنند. همچنین بهتر است چند دانه زیره یا هل بجوید. به غذا‌هایتان رزماری و نعنا اضافه کنید. از مصرف شاهی و آرتیشو غافل نشوید. همه این خوراکی‌ها به هضم بهتر غذا کمک می‌کنند.
از این‌ها بپرهیزید
از مصرف کافئین (موجود در قهوه و شکلات)، نوشیدنی‌های گازدار و غذاهای چرب بپرهیزید.

۵ روش برای پیشگیری از فراموشی

این روش‌ها را به عنوان یک سری تغییرات در سبک زندگی در نظر بگیرید که باعث می‌شوند حافظه شما برای سال‌های آینده، تقویت شود. 

ورزش

محققان اثبات کرده‌اند که فعالیت فیزیکی منظم نقش مهمی در حفظ سلامت مغز و تقویت حافظه ایفا می‌کند.تحقیقاتی که بر روی حیوانات انجام شده، نشان داده است که ورزش، موادی را که سلول‌های مغزی را تغذیه می‌کنند، افزایش می‌دهد و احتمالاً از بروز سکته مغزی جلوگیری می‌کند.

ورزش احتمال ابتلا به بیماری‌هایی که منجر به از دست دادن حافظه می‌شوند، مانند فشارخون بالا، کلسترول بالا، دیابت و سکته مغزی را کاهش می‌دهد.ورزش برای سلامت ریه مفید است. طبق یک گزارش، افراد مسنی که فعالیت‌های ذهنی قوی دارند، ریه‌های سالم و قدرتمندی نیز دارند.

در نتیجه سعی کنید در میان کارهای روزانه خود، ورزش کنید. طبق تحقیقات، نباید شدت ورزش زیاد باشد؛ اما بایستی به طور منظم ورزش کنید. پیاده‌روی در اطراف محله، ورزش در کلاس‌های ورزشی یا به همراه ویدئوهای مرتبط، شنا کردن یا دوچرخه‌سواری به طور منظم جزو فعالیت‌های فیزیکی مناسب محسوب می‌شوند.

یادگیری

طبق یک گزارش، سطح تحصیلات تنها خصوصیتی است که ارتباط نزدیکی با عملکرد قوی ذهن در افراد مسن دارد. برخی از متخصصین معتقدند شما می‌توانید از طریق تحصیلات پیشرفته، ذهنی قوی به دست آورید؛ زیرا تحصیلات به فعال بودن ذهن کمک می‌کند. با این حال، حتی یادگیری‌های کوچک مانند یادگیری یک سرگرمی جدید یا انجام بازی‌های محرک ذهن نیز مؤثر هستند.

اجتناب از سیگار

سیگار کشیدن احتمال ابتلا به بیماری‌هایی مانند سکته مغزی، فشارخون بالا و افسردگی را افزایش می‌دهند. این بیماری‌ها منجر به از دست دادن حافظه می‌شوند.سیگار کشیدن به شش‌ها آسیب می‌رساند و سلامت ریه با حافظه قوی در سنین بالاتر ارتباط دارد.سیگار کشیدن با مسدود کردن اکسیژن‌رسانی به مغز، رگ‌های خونی را تنگ کرده و باعث آسیب به سلول‌های عصبی می‌شود.

تحقیقات نشان می‌دهند افراد غیرسیگاری نسبت به افراد سیگاری، بهتر نام‌ها و چهره‌ها را به خاطر می‌آورند. در نتیجه اگر می‌خواهید از فراموشی پیشگیری کنید، سیگار را ترک کنید.

تغذیه مناسب

داشتن یک رژیم غذایی مناسب که سرشار از مواد مغذی است، یک عامل مهم در حفظ سلامت مغز و حافظه است. مصرف انواع میوه، سبزی و چربی‌های سالم به‌دست‌آمده از غلات سبوس‌دار، ماهی و مغز میوه در پیشگیری از بیماری‌های مختلف و حفظ سلامت مغز مؤثر است.

همچنین برخورداری از وزن متعادل حائز اهمیت است. این امر باعث کاهش احتمال ابتلا به دیابت و فشارخون بالا می‌شود که هر دو بیماری به حافظه آسیب می‌رسانند.

رفتن به رختخواب در ساعت مناسب

تحقیقات نشان می‌دهند ۶ الی ۸ ساعت خواب شبانه برای تقویت حافظه و سلامت عمومی بدن مناسب است. از نظر سلامت حافظه، کیفیت خواب نسبت به میزان خواب مهم‌تر است. برای بهبود عادت‌های خواب خود، نکات زیر را رعایت کنید.چند ساعت قبل از رفتن به رختخواب، ورزش نکنید.

در اواخر روز از مواد غذایی کافئین‌دار استفاده نکنید.

در طول روز چرت نزنید.

هرگز برای کاهش سرعت از دست دادن حافظه یا پیشگیری از آن، خیلی زود یا خیلی دیر نیست. به جای این که از دست دادن حافظه و فراموشی را به عنوان بخش اجتناب‌ناپذیر افزایش سن ببینید، از اقدامات پیشگیرانه، راهبردها و عادت‌های سالمی که در بالا گفته شد، استفاده کنید. تمام این عادت‌ها ارتباط مستقیمی با یک سبک زندگی سالم و خوب دارند. با انجام این اقدامات حافظه خود را تقویت کرده و از فراموشی در سال‌های آینده پیشگیری کنید.

لحظه وقوع حادثه مرگبار برای نیروهای امدادی

لحظه وقوع حادثه مرگبار برای نیروهای امدادی

تاریخ انتشار : پنجشنبه ۳۰ دی ۱۳۹۵ ساعت ۱۲:۵۵

 

 

 

 

امروز بر پلاسکو چه گذشت؟

امروز بر پلاسکو چه گذشت؟

بخش خبری الف، 30 دی 95

تاریخ انتشار : پنجشنبه ۳۰ دی ۱۳۹۵ ساعت ۱۷:۲۷

در پی حادثه فروریختن ساختمان پلاسکو که منجر به خسارات جانی و صدمات به شهروندان و تلاشگران امدادی شد، بسیاری از سازمان‌ها و ارگان‌های ذیربط درگیر این حادثه شده و هر یک با اعلام اقدامات انجام شده از سوی ارگان ذیربط خود بر پیگیری هر چه سریعتر کارها برای رسیدگی به این حادثه در حال فعالیت هستند.

در همین زمینه رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان پوشاک از آسیب جدی به بازار تامین پوشاک شب عید خبر داد و گفت:روز شنبه ستادی برای رسیدگی به اوضاع این بازار تشکیل می‌شود.

به گزارش ایسنا، ابوالقاسم شیرازی با حضور در محل حادثه آتش‌سوزی ساختمان پلاسکو ضمن دردناک خواندن این حادثه و ابراز تاسف از ضایعه انسانی که به ماموران آتش‌نشانی حین انجام وظیفه وارد شد با براوردی تقریبی از حجم آسیب وارد شده به بازار پوشاک اظهار کرد:نزدیک به ۵۰۰ مغازه که برای شب عید پارچه تولیدی تهیه کرده بودند و در ساختمان ۱۶ طبقه پلاسکو جای داشتند به‌طور کامل از بین رفتند.

وی با بیان این که ساختمان پلاسکو علیرغم تلاش بی وقفه نیروهای آتشنشانی بیش از حدود چهار ساعت در مقابل حریق دوام نیاورد گفت: همه واحدهای موجود در این مجتمع ۱۰۰ درصد پوشاک داخلی را تولید و عرضه می کردند که متاسفانه در کنار آسیب‌های انسانی وارد شده به بازار پوشاک شب عید هم آسیب جدی وارد شد.

تشکل ستاد ویژه برای تامین کالای شب عید
رئیس اتحادیه تولیدکنندگان و فروشندگان پوشاک با اشاره بر این که نمی‌توان آسیبی که به طور جدی به بازار وارد شده به این راحتی جبران کرد گفت: با در نظر گرفتن این حدود ۵۰۰ مغازه در پلاسکو وجود داشتند و هر مغازه به طور میانگین حدود ۲۰۰ میلیون تومان جنس در آن داشت، بنابراین می توان دید که ابعاد آسیب وارد شده به بازار پوشاک وسیع است.

وی همچنین برای ترمیم بازار شب عید در پی این حادثه توضیح داد: روز شنبه ستاد ویژه‌ای برای تامین کالای شب عید در محل اتحادیه تشکیل خواهد شد و تصمیمات لازم برای این که خللی در عرضه کالا در ایام خرید آخر سال ایجاد نشود گرفته خواهد شد.

آغاز فرآیند ارزیابی و رسیدگی به حادثه ساختمان پلاسکو
مدیرعامل بیمه ایران به همراه مدیر بیمه‌های آتش سوزی این شرکت از ساعات اولیه بروز آتش‌سوزی در محل وقوع آن حاضرشده و فرآیند رسیدگی به این حادثه را آغاز کردند.

محسن پورکیانی با اشاره به اینکه حادثه آتش سوزی در ساختمان قدیمی پلاسکو تهران که منجر به مصدومیت تعدادی از شهروندان و آتش‌نشان شد بسیار دردناک است، افزود:‌این شرکت خسارات وارده به آن دسته از واحدهایی که تحت پوشش بیمه ایران هستند را از هم اکنون آغاز و درکوتاه ترین زمان ممکن به ذینفعان پرداخت خواهد کرد.

وی درباره مسئولیت جانی شرکت متبوعش در این حادثه نیز، اظهار کرد:‌ به طور حتم چنانچه واحدهای تجاری این ساختمان قدیمی دارای این پوشش باشند از آن محل خسارت وارده به مصدومان و حادثه دیدگان را پرداخت خواهیم کرد.

حادثه پلاسکو در تهران تکرار شدنی است/ تولیدی‌ها باید از شهر خارج شوند
علی فاضلی در گفت‌وگو با ایسنا، ضمن اشاره بر اینکه زیان‌های مالی وارد شده قابل جبران است، اما تلخی آسیب‌های جانی دردناک است و باقی خواهد ماند، گفت: در حادثه‌ای که امروز صبح برای ساختمان تجاری پلاسکو رخ داد، افرادی زیان‌های بزرگ مالی دیدند چرا که بیش از ۶۰۰ واحد صنفی که عمده آنها واحدهای تولیدی بودند و شامل اصنافی همچون پیراهن‌دوزان، پوشاک، لوازم ورزشی و به طور خاص کفش و لباس ورزشی می‌شدند در آتش سوختند و زیان‌هایی به بار آمد.

نشت گاز علت وقوع حادثه بود
وی با بیان اینکه علت وقوع حادثه نشت گاز بود، تشریح کرد: بر اساس گزارش‌هایی که به ما رسیده است نشت گاز علت اصلی وقوع این آتش‌سوزی بوده که در هنگام آغاز این حادثه نیز بسیاری از تولیدکنندگان و کسبه در مراسم صبحگاهی زیارت عاشورا قرار داشتند.

تکرار این آتش سوزی ها دور از ذهن نیست
رئیس اتاق اصناف همچنین با اشاره بر اینکه واحدهای تولید در تهران کمترین امکانات ایمنی را دارند، گفت: در سال ۱۳۹۲ در قانون نظام صنفی درباره ایمنی بندهایی تدوین شد، اما به هر حال وقتی ساختمانی ۵۴ ساله در مرکز شهر تبدیل به تولیدی لباس شود و حجم بالایی از مواد اشتعال زا در آنها وجود داشته باشد هیچ بعید نیست حادثه‌هایی از این دست اتفاق بیفتد.

تولیدی ها باید از شهر خارج شوند
فاضلی با اشاره بر حوادثی که در شرایط مشابه حادثه پلاسکو در ماه‌های اخیر به وقوع پیوست، بر لزوم خروج تولیدی‌ها از شهر به شهرک‌های صنعتی تاکید کرد و گفت: پیش از این نیز در مواردی همچون آتش‌سوزی در خیابان جمهوری و حتی در مرکز بازار را شاهد بودیم که در آن‌ها نیز حادثه بخاطر وجود تولیدی هایی رخ داده بود که از کمترین امکانات ایمنی بر خوردار نبودند.

وی ادامه داد: در حالی که انتقال تولیدی‌ها از داخل شهرها به شهرک‌های صنعتی اطراف شهر حکم عقل و قانون است، اما هنوز می‌بینیم در بازار بزرگ تهران با آن راهروهای تنگ و تاریکی دارد و از کمترین امکانات ایمنی برخوردار نیست، انبارهایی پر از مواد قابل اشتعال، چسب‌ها و غیره وجود دارد که عین همین موارد را هم می توان در مناطق دیگری مثل خیابان جمهوری که اتفاقا در مرکز شهر هم قرار دارند، مشاهده کرد و مجموعی از اینها باعث می شود که این شرایط آبستن حوادث تلخی از این دست باشد.

گاز ساختمان‌های اطراف قطع شد/ساختمان پلاسکو به گاز استان تهران وصل نبود
مجید بوجارزاده در گفت‌وگو با ایسنا، با بیان اینکه ساختمان پلاسکو به گاز استان تهران وصل نبوده افزود: خبری مبنی بر اینکه آتش سوزی این ساختمان به دلیل نشستی گاز بود منتشر شده که این خبر صحت ندارد و ساختمان پلاسکو به گاز استان تهران وصل نبوده است.

وی گفت: همه همکاران ما در شرکت ملی گاز  در محل آتش سوزی حاضر هستند و گاز ساختمان‌های اطراف را قطع کرده‌اند تا مشکلی در این زمینه پیش نیاید.

حادثه پلاسکو آب و برق منطقه را قطع نکرد

علیرضا نوذری‌پور - قائم مقام شرکت آب و فاضلاب استان تهران - در گفت‌وگو با ایسنا با بیان اینکه حادثه پلاسکو هیچ آسیبی به لوله‌های آب وارد نکرده است، گفت: نه‌تنها آب در این منطقه قطع نشد، بلکه در زمان حادثه نیز برای استفاده از آتش‌نشان‌ها فشار آب را افزایش دادیم.

وی با بیان اینکه از نظر تامین منابع آب منطقه هیچ مشکلی وجود ندارد، اظهار کرد: برخی ابزار و ماشین‌آلات مورد نیاز نیز از سوی شرکت آب برای کمک به حادثه‌دیدگان ارسال شده است.

همچنین کردی - مدیرعامل شرکت توانیر - درخصوص وجود خاموشی در منطقه پلاسکو به ایسنا گفت: هیچ مشکل خاصی برای مشترکان آن منطقه ایجاد نشده، چرا که ساختمان پلاسکو دارای یک پست اختصاصی بود که با بروز حادثه آن پست نیز از مدار خارج شده است.

به گفته وی در حال حاضر تمامی مشترکان در آن منطقه برق‌دار هستند و تنها به جهت احتیاط و توصیه آتش‌نشانی دو پست در مجاورت ساختمان پلاسکو قطع شده است.

وی ادامه داد: علت قطع این دو پست نیز نشت نکردن گاز و ایجاد یک حادثه جدید بوده که برق این دو پست نیز تنها برای ساختمان‌های تجاری بوده است و صراحتاً باید اعلام کرد که برق این منطقه هیچ مشکلی ندارد.

آخرین اخبار از وضعیت بیمه ساختمان پلاسکو
بیمه ساختمان پلاسکو که از واحدهای زیادی تشکیل شده است تنها مربوط به یک بیمه‌گر نیست و در نتیجه تعداد زیادی از شرکت‌های بیمه درگیر این پرونده خواهند بود.

علیرضا مقرب مدیر بیمه های آتش سوزی بیمه البرز گفت: ۱۱ مورد صنفی در ساختمان پلاسکو مستقیما تحت پوشش بیمه البرز است، این‌ها دارایی‌ها یشان را در بیمه البرز بیمه کرده‌اند و سقف تعهد کل بیمه البرز برای کل این ۱۱ مورد، ۲ میلیارد تومان است.

همچنین بیمه ایران تعدادی از واحدهای این ساختمان را بیمه کرده و آنگونه که این شرکت عنوان کرده از ساعت اولیه اعلام حریق ساختمان پلاسکو تهران مدیر بیمه‌های آتش‌سوزی و جمعی از کارشناسان بیمه ایران در محل حادثه حاضر بوده‌اند و فرآیند پرداخت به آن دسته از واحدهای ساختمان پلاسکو که تحت پوشش بیمه ایران هستند بلافاصله آغاز شده است.

بیمه ایران هنوز مقدار خسارت وارده را تخمین نزده و این طور که مشخص است طی یک تا دو روز زمان می‌برد تا مقدار دقیق خسارت مشخص شود.

منتظر اعلام خسارت توسط بیمه‌گذاران نمی‌مانیم
رئیس اداره خسارت بیمه نوین می‌گوید: برای تخمین خسارت‌های وارده به واحدهایی از ساختمان پلاسکو که تحت پوشش این شرکت بیمه هستند منتظر اعلام خسارت توسط بیمه‌گذاران نمی‌مانند و از لحظات ابتدایی حادثه توسط نماینده‌هایمان در حال مشخص کردن مقدار خسارت‌ها هستیم.

میثم کرمانی در گفت‌وگو با ایسنا، درباره  میزان تعهد بیمه نوین در پرداخت خسارت مربوط به ساختمان پلاسکو اظهار کرد: وقتی چنین خسارت‌هایی رخ می‌دهد، ما در اولین اقدام به تمام شعب تماس می‌گیرم و مسئولان شعب از طریق نماینده‌ها  مشخص می‌کنند که در محدوده سانحه چند بیمه‌نامه صادر شده است.

وی با بیان اینکه ما منتظر اعلام خسارت توسط بیمه‌گذاران نمی‌مانیم گفت: تا الان به موبایل تمام نمایندگان تماس گرفته‌ایم تا متوجه شویم چند بیمه‌نامه چه مسکونی و چه تجاری در آن محدوده صادر شده است. تاکنون گزارش‌های رسیده حاکی از این است که یکی از تولیدی‌ها در طبقه‌سوم بیمه‌نامه نوین داشته، همچنین غیر از آن یک واحد دیگر هم در ساختمان پلاسکو بیمه نامه نوین دارد.

کرمانی افزود:  در حال حاضر نمی‌توانم آمار دقیقی بدهم که  مقدار خسارت وارده چقدر است، اما به صورت کلی می‌توانم بگویم که با توجه به اینکه حجم خسارت بالا است، ما سریعا کل سرمایه را به عنوان خسارت در نظر می‌گیریم.

امیدواریم همه واحدها بیمه آتش‌سوزی داشته باشند
مدیرعامل بیمه‌ "ما "با اشاره به حادثه ساختمان پلاسکو گفت: مقداری زمان می‌برد که خسارت‌های وارده دقیقا مشخص شود، اما اگر هر کدام از واحدهای خسارت دیده بیمه نامه "ما" را داشته باشند در اولین فرصت خسارتشان پرداخت خواهد شد.

مجید صفدری در گفت‌وگو با ایسنا، درباره آتش سوزی ساختمان پلاسکو و فروریختن آن اظهار کرد: آتش سوزی این ساختمان نشان می‌دهد که عده‌ای از صنعت‌گران و کارکنان ما به مسائل ایمنی توجه ندارند. بارها و بارها دیده شده است که حوادث بزرگ‌این چنین در کشور ما به علت کوچکترین اشتباه‌هات رخ می‌دهد.

وی ادامه داد: عمده آتش سوزی‌ها در ایران به علت نبود وسائل ایمنی و توجه نکردن به نکات ایمنی در حین کار است. بسیاری از بلایا همچون آتش سوزی ساختمان پلاسکو به علت عدم آشنایی کارکنان و صنعتگر ان ما با اصول اولیه ایمنی است. متاسفانه دیده می‌شود که عده‌ای از کارفرمایان نیز دقت خاصی به اصول ایمنی ندارند.

مدیر عامل بیمه «ما» افزود: یقینا علت آتش سوزی اتصالی سیم برق بوده و در کارگاهایی مانند کارگاه‌های ساختمان پلاسکو مواد اولیه آتش‌زا زیادی وجود دارد و این موضوع باعث شده آتش سوزی بیشتر دامنه‌دار باشد در نتیجه به علت عدم رعایت نکات ایمنی طبقه نهم آن دچار آتش‌سوزی شده و این حادثه به کل ساختمان سرایت کرده‌است.

صفدری با انتقاد از نبود امکانات روز برای خاموش کردن آتش‌های گسترده گفت: متاسفانه آتش‌نشان‌های ما آنطور که باید و شاید از امکانات روز دنیا مطلع نیستند و این امکانات را ندارند چرا که اگر در این حادثه از یک هلیکوپتر آب‌پاش استفاده می‌شد، آن هلیکوپر می‌توانست اطفا حریق کند و یک ساختمان اصلی تهران فرو نریزد.

 مدیرعامل بیمه ما خاطر نشان کرد:‌ما یک بار برای همیشه باید از این حادثه درس بگیریم. ما باید از تکنولوژی روز دنیا برای اطفاء حریق بهره ببریم. امروز این اتفاق در ساختمان پلاسکو افتاد و خسارت‌های جانی و مالی بسیاری در پی داشت، اما اگر این اتفاق در یکی از پالایشگاه‌های ما رخ بدهد چی؟

صفدری توضیح داد: اگر هر کدام از واحدهای خسارت‌دیده در این حادثه توسط شرکت‌بیمه ما، بیمه‌ آتش سوزی شده باشد در اولین فرصت خسارت را پرداخت خواهیم کرد. در حال حاضر با توجه به گستردگی خسارت مقداری زمان می‌گیرد تا ما بدانیم چقدر خسارت وارد شده است.

وی افزود: امیدواریم همه تولیدکنندگان عزیز بیمه آتش‌سوزی داشته باشند، اگر این بیمه را نداشته باشند، هیچ‌کس پاسخ‌گو نیست. خواهش من از تولید کنندگان، صنعتگران و سازمان‌های خدماتی این است که اول ایمنی را رعایت کنند بعد به کار بپردازند.

وی ادامه داد:  اگر ما به درستی از تکنولوژی استفاده نکنیم خود تکنولوژی منبع خطر می‌شود به عنوان مثال اسپلیت‌ها در تابستان یکی از منابع حریق هستند.

مدیر عامل بیمه ما تاکید کرد: باید به معنی واقعی کلمه اقدام و عمل داشته باشیم این طور نباشد که حادثه‌ای رخ بدهد و ما شروع به شعار دادن و نظریه پردازی کنیم و در نهایت اقدام وعملی نداشته باشیم شعار و نظریه پردازی به تنهایی نتیجه‌ای ندارد.

از شنبه آماده پرداخت خسارت به بیمه‌گذاران هستیم
فرامز خجیر - معاون فنی بیمه‌های اموال بیمه آسیا - در گفت‌وگو با ایسنا، درباره حادثه آتش‌سوزی ساختمان پلاسکو تهران اظهار کرد: حدود ۵۰ واحد از واحدهای ساختمان پلاسکو بیمه‌نامه آسیا داشتند، اما قطعا این مقدار افزایش پیدا می‌کند چرا که تعدادی از تجار  تسهیلاتی بابت خرید موجودی کالا از بانک‌ها می‌گیرند که این تسهیلات نزد ما بیمه‌است در نتیجه پس از مشخص شدن آن تعداد آنها نیز به این آمار اضافه خواهد شد.

وی ادامه داد: با توجه به ۵۰ بیمه‌نامه‌ای که شناسایی کردیم مقدار تعهدات ما ۷ میلیار تومان است که با فرض اضافه شدن بیمه ‌تسهیلات بانکی تعهدات ما ۹ الی ۱۰ میلیارد تومان می‌شود.

فزود: شنبه اطلاعات دقیق‌تری درباره‌ تعداد بیمه‌نامه‌ها به دست خواهیم آورد. البته امروز در بیمه آسیا ستادی را تشکیل دادیم تا به این موضوع رسیدگی شود. از ابتدای ساعت اداری شنبه آماده هستیم خسارات، خسارت‌دیدگانی را که بیمه آسیا داشتند بپردازیم.

خجیر که در صحنه حادثه حضور داشت درباره فضای آن رخداد گفت: در حالی که تقریبا آتش مهار شده بود و آتش‌نشان‌ها داخل و یا دور محوطه ساختمان پلاسکو بودند ساختمان فرو ریخت. از آنجایی که بسیاری از مغازه‌هایی آنجا بودند در صنف پوشاک کار می‌کردند این حادثه بسیار گسترده بود. اما خوشبختانه چون حادثه هشت صبح رخ داد مردم عادی زیادی برای خرید آنجا حضور نداشتند.

علت حادثه پلاسکو چه بود؟/ ساختمان سیستم اطفا حریق نداشت
کارشناس ارشد سازمان نظام مهندسی ساختمان تهران گفت: هنوز گزارش نهایی کار مشخص نشده، اما می‌توان گفت‌ قدیمی بودن، عدم وجود سیستم اطفاء‌حریق، عدم بهسازی و بازسازی المان‌های سازه‌ای و عدم توجه به مراقبت و نگهداری از ساختمان از مهمترین دلایل فرو ریختن ساختمان بوده است.

صابر پیربرناش در گفت‌وگو با ایسنا، با بیان اینکه این ساختمان در سال ۱۳۴۱ ساخته و سازمان نظام مهندسی فعالیت خود را از سال ۱۳۷۴ آغاز کرده است، اظهار کرد: بنابر این در آن زمان سازمان نظام مهندسی وجود نداشت که بخواهد نظارتی بر ساخت این ساختمان داشته باشد.

به گفته وی در حال حاضر باید منتظر بمانیم تا مسئولان شهرداری و آتش‌نشانی در مورد بحث‌های مقاوم سازی و نگهداری ساختمان نظرات خود را بیان کنند، اما نمی‌توان قدیمی بودن این ساختمان را انکار کرد.

وی تصریح کرد: زمانی که عمر یک ساختمان بیش از ۵۰ سال می‌شود باید مقاوم سازی صورت بگیرد. به گونه‌ای که باید بهسازی و بازسازی برای ساختمان‌هایی با عمر بالا در نظر گرفته شود تا بتوان نیازهای جدید ساختمان را مطابقت داد.

وی ضمن انتقاد به نبود سیستم اطفا حریق در ساختمان پلاسکو تاکید کرد: این مسئله یکی از مهمترین مسائلی بود که اگر به موقع به آن توجه می‌شد میزان حادثه کمتر بود.

پیربرناش با بیان اینکه در حال حاضر سازمان نظام مهندسی تنها در جایگاه یک کارشناس می‌تواند در این مورد اظهار نظر کند عنوان کرد:  بحث نگهداری از ساختمان یکی از موارد مهم و اساسی است به طوریکه می‌توان گفت ۲۰ درصد کار معطوف به ساخت و مابقی مربوط به نگهداری از ساختمان می‌شود.

وی ادامه داد:‌ در همین راستا وزارت راه و شهرسازی مشغول تدوین مقررات جدید برای نگهداری ساختمان است که بی‌شک می‌تواند تاثیرات مثبتی را به جای بگذارد.

وعده وزیر ارتباطات درباره حادثه ساختمان پلاسکو
در پی حادثه امروز ساختمان پلاسکو وزیر ارتباطات از انجام پیگیری‌های لازم در خصوص ارتباطات این منطقه خبر داد. محمود واعظی در قالب پستی در شبکه‌های اجتماعی خود عنوان کرد:

از حادثه دلخراش آتش سوزی و فرو ریختن ساختمان پلاسکو که منجر به مصدومیت و کشته شدن تعدادی از هموطنان شد، بسیار متاثر شدم امیدوارم با کمک‌های امدادی گرفتار شدگان زیر آوار نجات یابند. اقدامات لازم برای تقویت ارتباطات منطقه در حال انجام است.

فاجعه در تهران؛ "پلاسکو" کامل فروریخت

فاجعه در تهران؛ "پلاسکو" کامل فروریخت /آتش نشانی: محبوس شدگان آوار پلاسکو تماسی نگرفته اند / وزیر کشور: با خاطیان حادثه برخورد شدید می‌شود / آتش پلاسکو به جان ساختمان مجاور افتاد /عملیات آوار برداری همچنان ادامه دارد/هنوز میزان تلفات مشخص نیست+فیلم و تصاویر

پایگاه خبری تحلیلی انتخاب (Entekhab.ir) :

 

 

 

 

 

 

 

شعله‌های آتش درحالی باردیگر ساختمان پلاسکو را در خود فروبرد که لحظاتی پیش، شدت آتش موجب فروریختن کامل آن شد.

به گزارش «انتخاب»؛ در ساعت ۷:۵۹ صبح امروز وقوع حادثه حریق در ساختمان پلاسکو به آتش نشانی اطلاع داده شد و در پی آن بیش از ۲۰۰ آتش نشان در قالب ۱۰ ایستگاه به محل اعزام شده و موفق به مهار و اطفای حریق در این ساختمان شدند، اما دقایقی بعد دوباره این ساختمان شعله‌ور شد و لحظاتی پیش این ساختمان به طور کامل فروریخت.

این اتفاق در حالی روی داد که تعدادی از نیروهای دستگاه‌های امدادی در حال عملیات در محل حادثه بودند.

ازدحام جمعیت در محل حادثه و خیابان‌های منتهی به آن به حدی است که امدادرسانی برای نیروهای مستقر در محل دشوار شده است.

در حال حاضر بیش از ۱۰ ایستگاه آتش نشانی با حضور در محل عملیات اطفای حریق را ادامه می‌دهند.

عوامل انتظامی و پلیس راهنمایی و رانندگی نیز به همراه دستگاه‌های امدادی در محل حضور دارند.

بنابر اعلام سرپرست اورژانس کشور، تاکنون حدود ۳۰ نفر در این حادثه مصدوم شده‌اند که اکثر آنها را نیروهای آتش‌نشانی تشکیل می‌دهند. جمعی از مصدومان در محل درمان شده و در موارد لزوم به بیمارستان اعزام شده‌اند.

وی تاکید کرد: عوامل اورژانس تهران با ۲۰ کد، در محل حضور دارند و ۱۰ کد دیگر اورژانسی برای ارائه خدمات لازم به نیروهای مستقر در محل اضافه خواهند شد.

شدت حریق در ساختمان پلاسکو به حدی است که دود برخاسته از آن تا شعاع چند کیلومتری از کانون حریق قابل رویت است.

** طبق اعلام عوامل اورژانس، تعداد زخمی‌های حادثه به بیش از ۳۰ نفر رسیده است.

** ۱۵ تانکر آب به همراه ۲۰۰ آتش نشان هم اکنون در حال اطفای حریق هستند. 

** طبق اعلام معاون عمرانی فرماندار تهران، متاسفانه مصدومان و یا کشته‌شدگان احتمالی این حادثه از نیروهای آتش‌نشانی هستند.

** جانشین رئیس پلیس راهور تهران بزرگ اعلام کرد: از خیابان جمهوری به سمت شرق، از خیابان خیام به سمت شمال، از میدان بهارستان به سمت غرب تنها خودروهای امدادی و اورژانس حق تردد دارند.

جانشین رئیس پلیس راهور ناجا گفت: شهروندان باید از مسیرهای جایگزین از خیابان‌های ولیعصر، کارگر و انقلاب و معابر جانبی استفاده کنند تا امکان تردد آمبولانس‌ها به منظور خدمات‌رسانی به مصدومین وجود داشته باشد. شهروندان از تردد با خودرو و موتورسیکلت‌ها در مسیرهای فوق الذکر خودداری کنند.

** بنا به گفته عوامل امدادی در محل ریزش ساختمان پلاسکو، نشت شدید گاز رخ داده از این رو عوامل انتظامی و امدادی از شهروندان می‌خواهند که اطراف محل حادثه را تخلیه کنند.

** شهردار تهران و فرمانده انتظامی تهران بزرگ عملیات اطفای حریق پلاسکو را بر عهده دارند.

** به گفته ملک، رییس مدیریت بحران منطقه 12 تهران، از هر طرف ساختمان پلاسکو یک واحد تخریب شده است.

شهادت ۳۰ نفر از قهرمانان آتش‌نشانی در پلاسکو 

یک منبع آگاه به فارس گفت: احتمالا ۳۰ نفر از آتش‌نشانان که برای اطفاء حریق در ساختمان تجاری پلاسکو بودند، هنگام فروریختن برج متاسفانه شهید شدند.

نگرانی و گریه برخی از مأموران آتش نشانی

احتمال نشتی گاز در منطقه باعث قطع گاز منطقه شده است و به دلیل احتمال وقوع حادثه‌ای دیگر تلاش برای متفرق کردن مردم ادامه دارد.

داخل پلاسکو پیش از ریزش

مردم اطراف ساختمان پلاسکو را ترک کنند / اعلام محدودیت‌های تردد

جانشین رئیس پلیس راهور ناجا: از خیابان جمهوری به سمت شرق، از خیابان خیام به سمت شمال، از میدان بهارستان به سمت غرب تنها خودروهای امدادی و اورژانس حق تردد دارند.

شهروندان باید از مسیرهای جایگزین از خیابان‌های ولیعصر، کارگر و انقلاب و معابر جانبی استفاده کنند تا امکان تردد آمبولانس‌ها به منظور خدمات رسانی به مصدومین وجود داشته باشد. شهروندان از تردد با خودرو و موتورسیکلت‌ها در مسیرهای فوق الذکر خودداری کنند.

در صورت نیاز محدودیت‌های ترافیکی را افزایش داده و از محدوده میدان هفت تیر اعمال خواهد شد.

 *امدادرسانی به ساختمان فروریخته پلاسکو به دلیل ازدحام جمعیت مختل شد/ اعزام سگ‌های نجات 

*پیرحسین کولیوند: ۴۵ نفر از مصدومان به صورت سرپایی درمان شدند و در حال حاضر امداد رسانی ادامه دارد.

*ساجدی نیا: 2 نفر از عوامل پلیس تهران بزرگ در این حادثه مصدوم شده‌اند.

معاون عملیات اورژانس تهران خبر داد:  تاکنون هیچ جنازه ای از داخل ساختمان پلاسکو خارج نشده است/ تمام مصدومان آتش نشان هستند/ عملیات آوار برداری توسط آتش نشانی ادامه دارد.

 براساس اظهارات حاضرین در محل حادثه دو نفر از خبرنگاران و عکاسان نیز در زیر آوار مانده‌اند.

گفته می‌شود قرار است از سگ‌های زنده یاب برای پیدا کردن مفقودین در حادثه استفاده شود.

*نیروی زمینی ارتش برای کمک به امر امدادرسانی به محل حادثه  فرو ریختن ساختمان پلاسکو اعزام شد

این عکس نشان می دهد که افراد زیادی قبل از فروریختن ساختمان #پلاسکو در داخل پاساژ بوده اند

سخنگوی اورژانس کشور: از سرنوشت 30 آتش نشان هیچ اطلاعی در دست نیست

*ازدحام جمعیت در حوالی ساختمان پلاسکو، بعضی از کسبه و خانواده های آنها با چشمانی گریان در حوالی ساختمان فرو ریخته پلاسکو حضور دارند. ازدحام جمعیت موجب کند شدن خدمات رسانی امداد رسانان و آتش نشانان به مصدومان شده است.

برق و گاز محدوده ساختمان پلاسکو قطع شده است و تمامی نیروهای امدادی و انتظامی در محل حادثه حضور دارند.

دانشجویان دانشکده افسری هم برای کنترل امنیت منطقه به محل حادثه آمدند.

شنیده می‌شود که تعداد کشته‌ها به بیش از ۵۰ نفر خواهد رسید. گفته می‌شود حداقل ۴ نفر از خبرنگاران و عکاسان در محل فروریختن ساختمان بوده‌اند اما از سرنوشتشان خبری در دست نیست.

یزدانی معاون شهردار تهران: تشکیل ستاد مدیریت بحران، هنوز آمار دقیق زیر آوار ماندگان مشخص نیست، ماشین های آوار برداری در محل حادثه.

سخنگوی شرکت ملی گاز ایران با رد شایعه نشت گاز در ساختمان پلاسکو گفت: ساختمان پلاسکو اصلا به شبکه گاز متصل نبود که گاز نشت کند.

ایرنا گزارش داد: ۵۰ آتش نشان در فاجعه پلاسکو شهید شدند.

فرماندار تهران: به هیچ عنوان آمار منتشر شده از تعداد کشته شدگان تایید نمی‌شود

شمار مصدومان و مجروحان پلاسکو 70 نفر اعلام شد 

دقایقی پیش یک مقام ستاد بحران به شبکه خبر تلویزیون اعلام کرد که 70 نفر در فاجعه پلاسکو مصدوم و مجروح شده اند

اسامی ۱۲ نفر از مصدومین آتش سوزی #پلاسکو که در بیمارستان سینا بستری هستند اعلام شد

محمد شاه محمدی 

سید نصیر حاجی اکبری

  محمد قاسمی

  حسن بختیاری

  پیمان اذر نیا 

 بهنام میرزاخانی

  امیر  مهدی یانی

 صادق ایمنی

 مهدی نسیمی

  رضا هاشمی شاه

 توکل هاشم پور 

 سعید تفرشی

جواد هادی عکاس خبرگزاری فارس: 

روابط عمومی آتش نشانی به ما اجازه نمی داد وارد ساختمان بشویم ولی با اصرار وارد شدیم.

ماموران آتش‌نشانی مدام می گفتند امکان ریزش ساختمان وجود دارد. به سختی تا طبقه هفتم رسیدیم و از فعالیت آتش نشانان و آتش تصویر گرفتیم. 

چند دقیقه قبل از ریزش ساختمان همه ما را بیرون کردند. 

نزدیک به ۳۰ – ۴۰ آتش نشان همچنان در طبقه هفتم مشغول اطفا حریق بودند. 

نکته نگران کننده حضور تعدادی از مردم عادی بودند که در طبقه همکف مشغول فیلمبرداری بودند. 

 ۱۰ دقیقه پس از خروج من ساختمان ریزش کرد.

قالیباف با ابراز تاسف از حادثه آتش سوزی و ریزش ساختمان پلاسکو: 

* اتش نشانی 2 دقیقه بعد از اطلاع از حادثه به محل رسید، از طبقه 11 آتش شروع شده است

* آتشنشانان مردم و مغازه داران را به طور کامل خارج کردند، در زمان آتش سوزی، برخی با نردبان های نجات، از ساختمان خارج شدند

* مردم به شایعات توجه نکنند، از مالکان و صاحبان پاساژ کسی درون ساختمان نبوده است

* ممکن است نهایتا یکی دو نفر باشند، بین 20 تا 25 نفر از پرسنل آتش نشانی گرفتار هستند در زیر ساختمان

* نیروهای نجات آتش نشانی در حال نجات هستند

* تمام تلاش ما این است که راهی باز کنیم و با وسایل زنده یاب تعدادی که گفته شد را نجات دهیم

پیامک محبوس شدگان آوار پلاسکو به نیروهای امدادی

چند نفر از آتش نشان محبوس شده در موتورخانه ساختمان پلاسکو با تلفن همراه خود با همکاران خود تماس گرفته و اعلام کردند که زنده هستند.

هجوم مردم تهران برای اهدای خون

مردم تهران بعد از بروز حادثه آتش سوزی و ریزش ساختمان پلاسکو با حضور انبوه خود در ساختمان‌های انتقال خون تلاش کردند تا خون خود را برای کمک به مصدومان اهدا کنند.

 

اعزام کلاه‌سبزهای ارتش به محل حادثه ساختمان پلاسکو

سخنگوی ارتش:

تعدادی از کلاه سبزهای تیپ 65 نیروی ویژه ارتش (نوهد) به سرپرستی جانشین این تیپ در محل حادثه حضور یافته اند.

تعدادی از کمپرسی‌های قرارگاه پدافند هوایی خاتم الانبیا  و همچنین نیروی هوایی ارتش جهت تخلیه آوار در اعزام به منطقه حادثه هستند.

از زمان وقوع حادثه بالگردهای نیروی زمینی در حالت آماده پرواز قرار دارند، اما بر اساس اعلام ستاد مدیریت بحران فعلا نیازی به استفاده از بالگردهای امدادرسان در آن منطقه وجود ندارد.

اسحاق جهانگیری معاون اول رئیس جمهور وارد محل حادثه ساختمان پلاسکو شد.

وزیر بهداشت:  تمامی بیمارستان های این محدوده در حال آماده باش است، 23 نفر تاکنون به بیمارستان ها منتقل شده اند که یک نفر حال نامساعدی دارد، 47 نفر سرپایی درمان شده اند

همه چیز از نظر بهداشت و درمان تحت کنترل است و نیروهای ما آماده هستند تا افرادی که زیر آوار هستند را پس از خروج از زیر آوار کمک کنند.

وزیر بهداشت:سه نفر از زیر آوار خارج شدند/ حال یک مجروح وخیم است

جهانگیری: تعدادی از هموطنانمان خصوصا نیروهای آتش نشانی گرفتار شدند/ تمام توان اجرایی دولت بسیج خواهد شد تا آواربرداری انجام شود/امیدواریم بعد از خروج از بحران باید به مسائل مشابه رسیدگی شود.

گاز پیکنیکی و یا اتصالی برق علت بروز حادثه

همدانی معاون امنیتی . انتظامی استاندار تهران در خصوص علت بروز حادثه گفت: به نظر می ردسد به دلیل روشن بودن گاز پیکنیکی و یا اتصالی برق آتش سوزی رخ داده است.

رئیس ستاد بحران نیروی زمینی ارتش: تکاوران ارتش در حال ورود به ساختمان پلاسکو هستند/٢٠گروهان ١٠٠ نفره نزاجا در آماده باش کامل هستند/تمام تجهیزات مورد نیاز ارتش در محل مستقر شده است‎

سخنگوی سازمان آتش نشانی: هیچ یک از آتش نشان‌های گرفتار در زیر آوار با همکاران خود تماس نداشته و این اخبار تأیید نمی شود.

 رئیس اورژانس کشور: تا کنون 3 نفر آتش‌نشان زنده از زیر آوار خارج شده‌اند

رحمانی فضلی وزیر کشور و حسن فریدون در محل حادثه/استقرار نورافکن برای ادامه عملیات امداد و نجات پس از غروب آفتاب

وزیر کشور: با خاطیان حادثه پلاسکو برخورد شدید می‌شود

آتش پلاسکو به جان ساختمان مجاور افتاد/ آتش‌نشانان در تلاش برای مهار آتش هستند/ 

برخی می گویند این دود حاصل از لکه‌گیری است

رئیس سابق اتحادیه صنایع نساجی و پوشاک: ۴هزار نفر در پلاسکو شاغل بودند/ با وجود اینکه۶۰۰ واحد تولیدی و تجاری فعالیت خود را از دست داده‌اند، بعید است این امر بر قیمت‌ مایحتاج و البسه مردم در شب عید تأثیرگذار باشد.

عملیات آوار برداری همچنان ادامه دارد/ کار امداد و نجات با سرعت در حال انجام است/ هنوز میزان تلفات مشخص نشده است.

آتش نشانان لندن با آتش نشانان تهرانی حاضر در حادثه پلاسکو همدردی کردند.

محدودیت‌های جدید ترافیکی در محدوده ساختمان پلاسکو

رئیس مرکز فرماندهی و کنترل ترافیک پلیس راهور تهران گفت: پس از حادثه آتش سوزی ساختمان پلاسکو، بلافاصله برای کنترل وضعیت ترافیک منطقه، برخی محدودیت‌های ترافیکی در محل اعمال شد.

رازقی گفت: پس از حادثه آتش سوزی ساختمان پلاسکو، بلافاصله برای کنترل وضعیت ترافیک منطقه، برخی محدودیت‌های ترافیکی در محل اعمال شد.

وی افزود: پس از اعمال محدودیت‌های ترافیکی، مسیرهای جایگزین نیز به شهروندان اعلام شد تا در ترددهای آنها مشکل ایجاد نشود.

رئیس مرکز فرماندهی و کنترل ترافیک پلیس راهور تهران با اشاره به برخی محدودیت های ترافیکی در سطح محدوده ساختمان پلاسکو اظهارکرد: از محدوده جنوب به شمال تا میدان امام خمینی، غرب به شرق محدوده تا تقاطع حافظ، از شمال به جنوب تا خیابان فردوسی و از شرق به غرب تا تقاطع خیابان سعدی مسدود است.

وی افزود: همچنین در تردد برخی از اتوبوس‌ها نیز تغییراتی اعمال شد‌ه است. بر این اساس، اتوبوس‌هایی که از غرب به شرق محدوده تردد می‌کرده‌اند می‌توانند از مسیر جایگزین خیابان امام خمینی تردد داشته باشند. مسیر جایگزین اتوبوس‌های میدان فردوسی نیز می‌توانند از مسیر خیابان حافظ استفاده کنند.

رازقی خاطرنشان کرد: اتوبوس‌هایی که از غرب به شرق تردد می‌کنند نیز می‌توانند از مسیر خیابان امام خمینی به عنوان مسیر جایگرین استفاده کنند.

رئیس مرکز فرماندهی و کنترل ترافیک پلیس راهور تهران از ادامه محدودیت‌های ترافیکی تا فردا جمعه یکم بهمن ماه خبرداد و اذعان کرد: با توجه به وضعیت محل حادثه، محدودیت‌های ترافیکی تا فردا جمعه، یکم بهمن ماه ادامه خواهد داشت.

مدیر روابط عمومی مرکز اورژانس تهران: تا ساعت ۱۷،‌ تعداد مصدومان حادثه ریزش ساختمان پلاسکو به ۷۸ نفر رسید.

چرا شهرداری تهران پیشگیری کردن را بلد نیست

وظیفه شهرداری پیشگیری است نه نمایش تبلیغاتی/ بالا و پایین پریدن در روز حادثه انجام وظیفه نیست

شهرداری تهران روزی دوبار جدول های خیابان ها را رنگ می کند در حالی که ممکن است به دلیل یک مشکل ریشه ای همان خیابان فروبریزد. قالیباف و سیستم تحت امر او مسیر را اشتباه رفته اند. تهران زمانی شهر خوبی خواهد بود که بستر بحران و مقتل شهروندان نباشد.

تاریخ انتشار: ۰۷ : ۱۶ - ۳۰ دی ۱۳۹۵

به گزارش تیترشهر: قالیباف از سال 1385 سکان شهرداری تهران را در دست گرفت. 10 سال شهردار و حوادث مختلف کارنامه مبهمی را برای این مرد روزهای انتخابات به جای گذاشته است. با فروریختن پلاسکو سه گانه قالیباف نیز تکمیل شد و حالا می توانیم با اطمینان بگوییم که تهران در زمان قالیباف شهری ناامن ماند و تغییری نکرد. در تهران حوادث گوناگوی رخ داد که بعد ها شهردار تهران از آنها بهره برداری های سیاسی کرد، شاید صحنه های امروز را هم در فیلم احتمالی تبلیغات انتخاباتیش مجدد ببینم و او را قهرمان روزهای بحرانی تهران بنامیم، آیا به راستی قالیباف و شهرداری تهران پیروز این حوادث است؟

فراموش نکرده ایم حادثه سیلاب کانال مترو را که قالیباف با حضور در محل حادثه ،کت و شلوار به تن، مدیریت بحران را به دست گرفت و با سر و روی گلی در همان حال در جمع خبرنگاران حاضر شد. بعد ها برای فیلم تبلیغاتی انتخاباتش از صحنه های متعددی از این حادثه استفاده کرد که نشان دهد این فرمانده روزهای جنگ با همان روحیه جهادی در حال خدمت رسانی به مردم است.

اما حادثه دوم انفجار شهران بود که این بار قالیباف همچون فرماندهان خطوط مقدم جبهه نه با کت و شلوار بلکه با یک لباس متفاوت به میدان آمد و مجددا فرماندهی عملیات را در دست گرفت و امروز سومین حادثه یعنی فروریختن ساختمان پلاسکو نیز این مرد روزهای حادثه را از قم به تهران کشاند و این بار نیز در وسط معرکه مدیریت را به دست گرفت.

آیا به راستی کار شهردار یک شهر تنها فرماندهی در روزهای بحرانی است یا پیش گیری از بروز بحران امری مهم تراس؟ این سوالی جدی است که چرا قالیباف در زمان حوادث بیش از سایرین میدان داری می کند و سعی می کند با یک جریان رسانه ای از پاسخ به این سوال طفره رودکه چرا شهرداری اعتقادی به نظارت و پیشگیری ندارد؟

آیا به راستی شهرداری که نگذارد در شهرش حادثه ای رخ دهد شهردار بهتری نیست و نباید علاج واقعه قبل از وقوع باید کرد؟ سه حادثه مهم تهران در زمان تصدی قالیباف قابل پیش گیری بود حوادثی که نه به صورت غیر مترقبه بلکه به دلیل سهل انگاری خود شهرداری تهران رخ داد و جان افرادی را گرفت. 

سیستمی که قالیباف مدیریت می کند یک سیستم ظاهر گرا است باید قبول کنیم که شهرداری تهران می خواهد با ظاهر سازی و جلد سازی برای تهران این شهر را یک متروپل مدرن نشان دهد. به سازی ، نظارت قوی، بازرسی و البته شناسایی نقاط حادثه خیز از وظایف شهرداری است.

شهرداری باید همه خانه ها اماکن پر جمعیت و فرسوده تهران را شناسایی و اصلاح کند، باید بر ساخت مجموعه های بزرگ تجاری و اداری و .. نظارت دقیق داشته باشد. اما متاسفانه بسیاری از ساختمان های تهران در همان روز اول ساخت فرسوده هستند. قالیباف مجموعه ای را اداره می کند که تنها در زمان حادثه وارد عمل می شوند و اصلا برای پیشگیری اقدام درستی انجام نمی دهد.

ساختمان فرسوده پلاسکو اگر توسط شهردای فرسوده شناخته می شد باید آنجا را پلمپ می کرد اگر اقدامی از طرف مالکین صورت نمی گرفت باید خود دست به کار می شد نه این که با اخطار و جریمه نقدی سال های سال دست بر روی دست بگذارد تا چنین حادثه ای رخ دهد.

به عبارت دیگر شهرداری تهران همه مشکلات را نه یک نطفه بحرانی بلکه یک کیف پر پول می بیند که می توان از آن درآمدزایی کند. جریمه کردن بافت های فرسوده، اخطار ها و ... همه و همه لذت آرامش در سکوت قبل ازطوفان است. اگر قرار باشد علت حادثه ها را در چنین شرایطی بسنجیم باید به سراغ شهرداری برویم و از آنها سوال کنیم که چرا شمایی که اطلاع داشتید این ساختمان به شدت فرسوده امکان ریزش دارد سکوت کردید؟ چرا بدون بررسی امکانات ایمنی عوارض دریافت می کردید؟ چرا هیچ اقدام پیشگیرانه ای برای این مسئله مهم انجام ندادید. سقوط یک ساختمان بزرگ در قلب تهران مسئله کوچکی نیست، مرگ بیش از 20 نفر از آتش نشانان فداکار رویداد کمی نیست که بتوان به راحتی از آن گذشت. شهرداری تهران نه در این حادثه بلکه در تمامی رخدادهای تلخ تهران نقش دارد زیرا این سازمان عریض و طویل پول می گیرد تا تهران را ایمن کند نه این که با سیمان سفید و رنگ های روشن و تیره بافت های فرسوده ای را بزک کند که هر آن ممکن است بر سر شهروندان آوار شود.

شهرداری تهران اگر به جای تربیت قلدرهای سد معبری مهندسان خبره ای را استخدام می کرد که تهران را وجب به وجب بازرسی کنند و برای ایمن سازی آن اقدامی کنند شاید این خانواده ها امروز داغ دار نشده بودند. له کردن بساط دخترک عروسک فروش میدان ولیعصر(عج) برای شهرداری تهران واجب تر از بررسی ساختمان های فرسوده میدان ولیعصر است، 

شهرداری تهران روزی دوبار جدول های خیابان ها را رنگ می کند در حالی که ممکن است به دلیل یک مشکل ریشه ای همان خیابان فروبریزد. قالیباف و سیستم تحت امر او مسیر را اشتباه رفته اند. تهران زمانی شهر خوبی خواهد بود که بستر بحران و مقتل شهروندان نباشد. امروز یک باردیگر به همه ثابت شد که خطر بیخ گوش همه ماست و اگر خودمان به فکر نجات از چنین حوادثی نباشیم هیچ ارگانی نیست تا بر این شهر بی در و پیکر نظارت کند.

پایانه فقر

«شهروند» از زندگی کاری راننده های تاکسی بین شهری گزارش می دهد

 پایانه فقر

مائده امینی روزنامه نگار

 از دور که نگاه می‌کنی، به نظر می‌آید درآمد بالایی دارند. هر سرویسی که می‌برند بین ١٥٠ تا ٣٠٠‌هزار تومان برایشان سود دارد؛ نرخی که در بعضی مسیرها حتی با نرخ هواپیما برابری می‌کند. خیلی‌ها فوری ١٥٠هزار تومان را در ٣٠ روز ضرب می‌کنند و به این نتیجه می‌رسند که درآمدشان بین ٣ تا ٤‌میلیون تومان در ماه است، این اما فقط ظاهر ماجراست. فقر در زندگی راننده‌های بین شهری رسوخ کرده. بیشتر از ١٠ دستگاه تاکسی، راننده‌های بیکار دارند. راننده‌هایی که تنها کاری که از دست‌شان برمی‌آید، داد زدن است: «ساری بیا. ساری.»

هنوز وارد ترمینال شرق نشد‌ه‌ام که سه، چهار نفر به سمتم هجوم آوردند: «آمل؟ بابل؟ ساری خانم؟ یه نفر می‌خوام‌ها» می‌پرسم شما راننده خود ترمینالید؟ یکی از راننده‌ها اصرار می‌کند: «ساری یه نفر حرکته‌ها» و کیف مرا می‌کشد؛ دعوای مسافر ادامه دارد.

وارد ترمینال می‌شوم. راننده‌ها دور هم نشسته‌اند، جوان‌ترین‌شان به سمت من می‌دود: «بهشهر خانم؟» می‌پرسم کار و کاسبی چطور است؟ لبخند تلخی تحویلم می‌دهد: «حوصله داری خانم. اسم این مگه کاسبیه؟» یکی از دفتر‌های مسافربری را انتخاب می‌کنم و واردش می‌شوم. رمضان مشرقی، رئیس این دفتر و عضو هیأت‌مدیره انجمن صنفی رانندگان است. در و دیوار دفتر پر از عکس‌های راننده‌ای‌ شده که می‌گوید «کی گفته کار و کاسبی ما کساده؟ افتضاحه، افتضاح.»

 عکس‌های شما روی دیوار اینجاست؟

بله، من بازیگر بودم. در فیلم‌های دهه ٦٠ و ٧٠ بازی کرده‌ام. «کیانوش عیاری»، «ناصر غلامرضایی»، «خسرو معصومی»، «وحید موساییان» و «محمدعلی طالبی» کارگردانانی هستند که با من کار کردند. قبل‌تر از شما هم آمدند و برای فرزند معلولم با من مصاحبه کردند، اما فقط یک روزنامه محلی منتشرش کرد و به جایی هم نرسید.

   ماهانه چقدر خرج ماشین‌ می‌کنید؟

 خرج ماشین که معلوم نمی‌کند. بعضی اوقات ٣٠٠‌هزار تومان، بعضی اوقات هم یکی، دو میلیون‌تومان. حداقلش همان ٣٠٠‌هزار تومان است.

    از اوضاع مخارج فرزند معلول‌تان برایمان می‌گویید؟

 ماه با ماه فرق می‌کند. از عید تا الان فقط ٥‌میلیون تومان خرج دستگاه کاشت حلزونش شده است. هربار باتری دستگاه را عوض می‌کنم ٩٣٠‌هزار تومان خرج روی دستم می‌گذارد. یک سیم نازک کوئل دارد که ٥٦٠‌هزار تومان قیمت دارد.

    هفته گذشته چقدر کار کردید؟

 هفته پیش هیچی.

    هیچی؟ مگر می‌شود؟

 چرا نمی‌شود؟ دو هفته قبل یک سرویس داشتم و تا شمال رفتم و برگشتم. می‌خواهید اسمم رو بزنید تو سیستم ببینید.

نورالدین اعلمی. نامش نورالدین اعلمی است. از اول تا چهاردهم دی‌ماه تنها یک سرویس به او خورده که ماحصلش ١٥٠‌هزار تومان بوده است.

    همه‌ این ١٥٠‌هزار تومان مال خودتان است؟

 نه، برای هر سرویس مالیات و حق بیمه سرنشین می‌دهیم؛ چند لیتر بنزین می‌زنیم؛ عوارض شهرداری می‌دهیم؛ حق کمیسیون دفتر هم که حسابش جداست. از یک سرویس ١٥٠‌هزار تومانی، خیلی برایم بماند ١٠٠‌هزار تومان است.

    ماه گذشته چطور؟

 ماه گذشته را هم اگر در سیستم بزنید، می‌بینید. ٨٠٠‌هزار تومان کار کردم. ٨ تا سرویس بردم که از هرکدام تقریبا برای من ١٠٠‌هزار تومان می‌ماند.

سیستم را چک می‌کنم. نورالدین راست می‌گوید...

    چرا مسافر نیست؟

 شخصی‌های بیرون ترمینال ما را زمین زدند. ٥ تا١٠هزار تومان کمتر می‌گیرند و مسافر ما را می‌دزدند. بعد از گرانی‌های ٨٩- ٨٨ مسافر خطی‌ها کم شد. تب گرانی به جان کرایه‌ها افتاد و مردم تاکسی بین شهری را پس زدند. همین چند مسافری هم که هست، شخصی‌ها از ما می‌گیرند.

ماشین شخصی‌های جلوی ترمینال بدون این‌که هیچ‌کدام از کمیسیون‌ها بر گردنشان باشد، مسافر‌ها را از ما می‌دزدند و ارزان‌تر می‌برند، ما سرنشین‌هایمان را بیمه می‌کنیم، اما شخصی‌ها چطور؟

وقتی ماشین نیست و مسافر زیاد است، شخصی‌ها مسیر ٤٠‌هزار تومانی را ٨٠‌هزار تومان می‌برند. وقتی هم که مثل زمستان مسافر کم است ١٠‌هزار تومان زیر قیمت می‌گویند و نرخ قانونی را می‌شکنند.

از طرفی عضو هیأت‌مدیره انجمن تاکسیرانان به «شهروند» می‌گوید: «نه فقط ما، کار و کسب همه دفاتر، به جز یکی، دو تا سوگلی کساد است. بعضی راننده‌های ما یک هفته است از شهرستان آمده‌اند و منتظر مسافرند. پول آب و غذا را هم خودشان می‌دهند.»

توضیح دیگری درباره سوگلی‌ها نمی‌دهد و می‌گوید ترجیح می‌دهم ساکت بمانم.

مشرقی می‌گوید: به تعداد خودرو‌هایی که این‌جا پارک شده، راننده بیکار داریم. راننده‌هایی که پول بیمه خودروشان را هم به زور درمی‌آورند.

راننده دیگری که تا الان ساکت نشسته بود، سر درددلش باز می‌شود: «سه روز است از ساری آمده‌ام و فقط خرج کرده‌ام. ناهار خریدم. شام خریدم و منتظرم نوبتم شود. حالا که نوبتم شده مسافر نیست. آخرش هم باید با جیب خالی به خانه بروم.»

   یعنی هیچ‌کس فکری به حال خودروهای شخصی‌ نمی‌کند؟ اعتراض نکردید؟

- نورالدین می‌گوید: صدبار اعتراض کردیم. برای کسی مهم نیست. هر روز صبح تا غروب این‌جا می‌ایستم که نوبتم شود. یک هفته است که نوبتم نمی‌شود. امروز شخصی‌ها ٣ تا مسافر را جلوی خودم با ٥‌هزار تومان کمتر سوار کردند. پای مسافر به داخل ترمینال نمی‌رسد. هر شب سرافکنده به خانه می‌روم...

    اگر اوضاع آن‌قدر بد است، چرا در این شغل ماند‌ه‌اید؟

با این سن و سالم چه‌کار می‌توانم بکنم؟ پلاک‌های ما «ع» است. ماشین‌های بین شهری حق ندارند در سطح شهر مسافرکشی کنند. اگر بخواهم پلاک ماشینم را عوض کنم بین ١٥ تا ٢٠‌میلیون تومان خرج دارد. باید پول تغییر کاربری هم بدهم. از کجا بیاورم؟

من بازیگر بودم و آن‌جا هم پول فقط مال سوپراستارها بود. یک اشتباه پزشکی فرزند مرا فلج کرد و من دیگر با پول هیچ پروژه‌ای نمی‌توانستم اموراتم را بگذرانم. اول شروع کردم به فروختن دار و ندارم. کارمندی نمی‌توانست هزینه‌های خانواده‌ام را تأمین کند. نیاز به پول روز داشتم. با فوق دیپلم زمین‌شناسی، تاکسی خریدم و راننده تاکسی شدم. کاش نمی‌شدم. هر روز فکر می‌کنم فردا اوضاع بهتر می‌شود، اما نمی‌شود.

    بدترین خاطره‌ای که از این شغل دارید، برایمان می‌گویید؟

به خدا هر روز ما کابوس است. ساعت‌ها باید منتظر باشم نوبتم شود. صبح‌ها عزا می‌گیرم که یعنی قرار است دوباره ١١ ساعت داد بزنم و مسافر گیرم نیاید؟

٦٠٠‌هزار تومان کرایه ماشین می‌دهم. یک دختر دانشجو و یک پسر معلول دارم. اما خب همین چند روز گذشته هم اتفاق بدی افتاد. ماه گذشته به دلیل ناهماهنگی پلیس راه و راهداری، ١٨ ساعت در برف گیر کردیم. راه‌ها نمک‌پاشی نشده بود. دو تا خانم مسافر ما بودند. آنها هم به من پیوستند و سه‌تایی شروع به هل دادن کردیم. سرما واقعا سرمای کشنده‌ای بود. مسئولیت مسافرها هم بر دوش ماست و این خود استرس بزرگی است.

باورتان می‌شود؟ دیروز پلیس مرا در ترمینال جریمه کرده است! اینها همه روز‌های بد ماست. روزنامه شما از گورخواب نوشته است. خانم‌جان مگر گورخواب چطور گورخواب می‌شود؟ من هم اگر زن و بچه نداشتم تا الان‌ هزاربار گورخواب شده بودم.

رمضان مشرقی، عضو هیأت‌مدیره انجمن تاکسیرانان به «شهروند» می‌گوید: بین ٥ تا ٢٠‌میلیون ماهانه به شهرداری فقط عوارض می‌دهیم. نامه‌ای که شهرداری برای آذرماه به این دفتر فرستاده را جلویم می‌گذارد. ٦‌میلیون و ٣٠٠‌هزار تومان عوارضی است که باید به شهرداری پرداخت کنند. این درحالی است که گردش مالی این دفتر در ماه گذشته تنها بین ٢٠ تا ٣٠‌میلیون تومان بوده است. بیمه، مالیات و ... هم که هرکدام برای خودشان داستانی دارند. به گفته مشرقی، ده‌ها خانواده از این دفتر نان می‌خورند و شهرداری و راهداری خودشان را به خواب زده‌اند.

از مشرقی می‌خواهم نام یکی دیگر از راننده‌های بهشهر را هم در سیستم چک کند. «بابایی» راننده بهشهر است و سیستم می‌گوید ماه گذشته تنها ٣ سرویس برده است! بابایی می‌گوید شخصی‌ها روزی ما را بریده‌اند. من ماه گذشته ٥٠٠‌هزار تومان هم کار نکرده‌ام.

اما حسین‌زاده، دبیر انجمن صنفی رانندگان سواری برای «شهروند» حرف‌های تازه‌ای دارد. او خبر از مرگ یک راننده تاکسی در کرمانشاه می‌دهد: «حسین کلاهداری ٤ روز در ترمینال کرمانشاه منتظر می‌ماند تا نوبت حرکتش شود و بتواند ٣٠٠‌هزار تومان کار کند. بعد از چهار روز وقتی مسافر می‌آید، یکی از شخصی‌های ترمینال کرمانشاه مسافر را با مبلغ کمتری از او پس می‌گیرد. بین او و راننده درگیری رخ می‌دهد و کلاهداری فوت می‌کند‌.»

کارد به استخوان رانندگان بین شهری رسیده است. اوضاع معیشت این قشر از جامعه آن‌قدر وخیم است که یک روز زندگی با آنها از توان هر کسی خارج است. تقابل اصناف سنتی و مدرن یک بحث و نبود مدیریت کارآمد برای ساماندهی وضع معاش رانندگی سنتی و توانمند کردن آنها برای نوسازی شغل‌شان یک بحث دیگر است. نهادهای بالادستی کجای این داستان قرار دارند؟ آیا ناراضی بودن علی طیب‌نیا از اوضاع معیشت مردم کافی است؟

راننده‌ای که ٤ روز سرپا می‌ایستد و داد می‌زند تا در بهترین حالت ٤٠٠‌هزار تومان سود ناخالص عایدش شود، با چه اعصابی پشت فرمان می‌نشیند و مسئولیت ٤ مسافر دیگر را هم به عهده می‌گیرد؟

   راننده‌ خط ساری - تهران: بدترین لحظه، لحظه‌ای است که با جیب خالی به خانه می‌روم

   راننده‌ خط بهشهر - تهران: هر شب سرافکنده به خانه می‌روم

   یکی از راننده‌های ترمینال کرمانشاه در نزاع بر سر مسافر، فوت کرده است

   بازیگر سینما و راننده تاکسی‌های بین شهری: من هم اگر زن و بچه نداشتم تا الان ‌هزاربار گورخواب شده بودم

   ماه گذشته یکی از راننده‌های فرودگاه امام خمینی (ره) در اعتراض به اوضاع اقتصادی اش خودسوزی کرد